(
ثُمَّ
) كه از براى تراخى است و به قرينهء (
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ
) مراد ثمود ( قوم صالح ) هستند كانه قضاياى هود و قوم او عاد را مسكوت عنه قرار داده (
أَنْشَأْنا
) انشاء ايجاد است مقابل اخبار يعنى خلق كرديم و ايجاد فرموديم .
(
مِنْ بَعْدِهِمْ
) يعنى بعد از هلاكت قوم نوح به غرق .
(
قَرْناً آخَرِينَ
) هر جمعيت و طائفه كه در يك قسمت زمان بودند قرن مىگويند و خواه آن مدت طولانى باشد و خواه كوتاه و اين غير از اصطلاح است كه هر صد سال را يك قرن مىگويند : و از زمان هجرت تا زمان ما را چهارده قرن مىشمارند و ميگويند ما در قرن چهاردهم هستيم ، بلكه مىتوان گفت : كه در اين آيه قرن اسم جنس باشد كه شامل قرون بشود به واسطهء كلمهء آخرين و نفرمود قرنا آخر پس قرن هود و ساير انبياء بعد از هود تا قرن صالح و قوم او كه ثمود باشند شامل شود .
( تنبيه ) پس از مراجعه احوال امم سابقه تا زمان بعثت حضرت رسالت ، بلكه پس از بعثت هيچ قرنى بدتر و خبيثتر از قرن حاضر نبوده زيرا عمدهء فساد قرون ماضيه تدين به دين باطلى بودند كه اعظم آنها شرك بوده ، بتپرست ، آتش پرست آفتاب پرست ، ملائكه پرست ، ستاره ، پرست ، گاو پرست و امثال آنها اين هم نه اين كه اين آلهه را در عرض خدا و مثل خدا بدانند بلكه واسطه مىدانستند كه از خدا مىگيرند و به ما مىدهند و گفتند : (
ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى
) چنانچه ميفرمايد : (
وَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى
) زمر آيهء 4 لكن امروز بالفظ دين مخالف هستند و به هيچ دينى حق يا باطل معتقد نيستند و به هيچ قبلهاى توجه ندارند ، چنانچه در اخبار خبر دادند كه
( سيأتى زمان دينهم دنانير هم و قبلتهم نسائهم ) .