است و مشاهده مىكند و افعال و اقوال آنها را مىفهمد .
(
أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ
) : ملائكه و روحانيّون و حملهء عرش و حوران و غلمان بهشتى تماما .
(
وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ
) : اهل ايمان از جنّ و انس .
(
وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ
) : يعنى جنس شجر كه شامل تمام اشجار شود .
(
وَ الدَّوَابُّ
) : از طيور و وحوش و انعام و حشرات .
(
وَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ
) : از انبياء و اولياء و اهل ايمان .
(
وَ كَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ
) : از مشركين و كفّار و من فى حكمهم ، غاية الامر سجدهء هر كدام بنحو مناسب خود او است ، و در شريعت سجدهء نماز و شكر و سجدهء تلاوت و سجدهء سهو و سجدهء فراموش شده و سجدهء خضوع و خشوع تشريع شده
وَ مَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يَشاءُ
و كسى را كه خداوند خوار كند پس نيست براى او كسى كه اكرام كند او را .
(
وَ مَنْ يُهِنِ اللَّهُ
) : اهانت خدا انحايى دارد امّا در دنيا بسا بنده را به خود وا مىگذارد :
« فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَ يَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ
) زخرف آيهء 83 .
و بسا آلوده به مال و جاه و زخارف دنيوى مىكند : (
إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ
) آل عمران آيهء 172 . و بسا به ابتلائات دنيوى از فقر و مرض و گرفتار ظالم و فراق احبّه و ساير ابتلائات :
« وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ
)