نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها
. . . الآية ) گذشت تفسير و شرحش و أخبار وارده در ذيل آن شروع به ترجمه و تفسير .
بلكه ما اين كفّار را متمتّع و بهرهمند كرديم به نعم دنيويّهء آنها را و آباء آنها را تا اينكه طول كشيد بر آنها عمر ، عمر طولانى پيدا كردند ، آيا پس از اين نمىبينند كه ما محقّقا قدرت و ارادهء ما متوجّه زمين مىشود و كم مىكنيم از اطراف زمين ، آيا پس از اين آنها بر ما غالب مىشوند ؟
(
بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ
) : از زمان آدم أبو البشر تا امروز مشاهده كنيد چه اندازه از كفّار و مشركين بودند و أرباب ضلال كه أهل حقّ در ميانهء آنها بسيار كم بودند .
(
وَ آباءَهُمْ
) : نسلا بعد نسل و جيلا بعد جيل با چه ثروتها و دولتها و چه عمارتها و رياستها كه در حقّ عاد و غير آنها مىفرمايد :
« أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعادٍ * إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ * الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِي الْبِلادِ * وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ * وَ فِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتادِ * الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلادِ * فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسادَ »
فجر آيهء 5 الى 11 .
(
حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ
) : با عمرهاى طولانى كه بسا بالغ بر هزار سال مىشد .
(
أَ فَلا يَرَوْنَ
) : رؤيت بسا به چشم سر است و بسا به چشم دل ، و در اينجا بهر دو هم به چشم سر زمان خود را مشاهده مىكردند و به چشم دل پيشينيان خود را .
(
أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها
) : در اخبار تفسير شده به ذهاب علماء و انبياء از بين آنها ، مفسّرين به تخريب بلاد و موت أهل آن . و به تسلّط انبياء و مؤمنين و مقهوريّت كفّار و مشركين . و مكرّر گفتهايم أخبار وارده در تفسير آيات غالبا بيان مصاديق مىفرمايد ، منافات با عموم آيات ندارد .
نقص زمين در هر زمانى به نحوى بوده بسا به نزول عذاب كه در همان سورهء فجر مىفرمايد :
« فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ * إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ »