[ سوره النحل ( 16 ) : آيه 119 ]
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ أَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ ( 119 )
پس از اين طغيانها و معاصى محققا پروردگارت از آن رأفت و مهربانى كه نسبت ببندگان دارد براى كسانى كه از راه نفهميدهگى و حماقت اعمال بدى مرتكب شدند سپس متنبه شدند و توبه كردند و تدارك كردند اعمال سوء خود را باعمال صالحه محققا پروردگار تو هر آينه هم آمرزنده است از تمام اعمال سوء آنها گذشت ميفرمايد و هم رحيم است مشمول رحمتهاى غير متناهيه قرار ميدهد مسئله توبه را در بسيارى از آيات و در اخبار الى ما شاء اللَّه بلكه برهان عقل هم بر او قائم است و يأس از رحمت الهى خود يكى از گناهان بسيار بزرگ است كه ميفرمايد
قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً
زمر آيه 59 بلكه قنوط از رحمت ضلال است
قالَ وَ مَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ
حجر آيه 56 .
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ
گفتيم جهل دو معنى دارد جهل مقابل علم و جهل مقابل عقل چنانچه عقل هم دو معنى دارد عقل مقابل جنون و عقل مقابل جهل و به اين معنا است فرمايش امير المؤمنين
العقل ما عبد به الرحمن و اكتسب به الجنان
و در بسيارى از آيات كه ميفرمايد
لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
همين معنى اراده شده و اين جهل را تعبير به حمق و كم عقلى و خريت مىكنند مراد اينست كه از روى عمد و عناد نباشد
ثُمَّ تابُوا
كه گفتند
التائب من الذنب كمن لا ذنب له
أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ
توبه آيه 105
وَ هُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ
شورى آيه 25 و غير اينها
مِنْ بَعْدِ ذلِكَ
يعنى بعد از آنكه اعمال سوء را مرتكب شدند موفق بتوبه شدند و اصلحوا اصلاح بعد الفساد باينست كه اگر حقوق الناس يا خمس و زكات است رد كند و اگر مثل نماز و روزه است قضا كند و اگر ظلم و اذيت است ترضيه كند يا طلب مغفرت و اگر مخالفت است اطاعت