شمس ارتفاع پيدا كند سايه كوتاه مىشود به طرف شمال حركت مىكند تا زوال كه منتهاى نقصان پيدا مىكند يا معدوم مىشود و چون شمس به طرف مغرب ميرود سايه به طرف مشرق سير مىكند و تزائد پيدا مىكند تا نزديك غروب به طرف يمين سايه بسيار طولانى مىشود ، و اين نقصان و تزائد اظهار مقهوريت تحت اراده حق است و اين معنى سجده است و اينها ذليل و ضعيف هستند و تحت قدرة او هستند و آيه كنايه از دو امر است ( يكى ) آنكه اين مخلوقات از نباتات و حيوانات و انسان و غير اينها هر كدام يك آثارى دارند كه در ابتداى امر بسيار ضعيف هستند يك نطفه يا يك حبّه يا يك هسته بيش نيستند و خداوند آنها را تربيت مىكند و رشد پيدا ميكنند و آثار خود را ظاهر ميكنند سپس رو بضعف ميروند تا فانى و زائل شوند و در تمام اين حالات تحت اراده و مشيت خداوند خود هستند و مقهور قدرت او و اين دليل بر وحدانيت حضرت ربوبيست استدلال فرموده خصوصا و عموما .
( امر دوّم ) اينكه در بسيارى از آيات و اخبار صريحا دلالت دارد كه تمام اين موجودات حتى جمادات شعور و ادراكات دارند و تسبيح و تمجيد و تحميد حق ميكنند .
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ
اسرى آيه 46 و سجده پروردگار ميكنند و معرفت به خدا و رسول و امام دارند و داراى ولايت هستند پس بناء على هذا شروع كنيم بتفسير آيه شريفه
أَ وَ لَمْ يَرَوْا
آيا اين كفّار و مشركين نظر نميكنند بالحسّ و العيان
إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ
شامل جميع اشياء امكانيه مىشود كه مخلوق الهى هستند و موجود بايجاد او
يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ
بر ميگردد آثار آنها و تشبيه بظلّ براى اينست كه ظلّ اثر ذى ظل است پس از آنكه به حد كمال رسيد تنزّل مىكند عن اليمين به طرف رشد سير مىكند و الشمائل به طرف ضعف برميگردد تا اينجا قسمت اوّل را بيان فرموده كه تحت قدرت و مشيّت او و مقهور اراده تكوينيه او هستند كه و في كل شىء له آية تدل على انه واحد
سُجَّداً لِلَّهِ
راجع بقسمت دوّم كه در جميع اين احوال و طوارى عبادت خالق خود ميكنند و تسبيح و تمجيد ميكنند و معرفت و شعور و ادراك دارند و در پيشگاه الهى سجده