افراد فراهم فرموده و قوه و اختيار هم به آنها عنايت كرده ، لكن موانع قبول در افراد بسيار است شيطان نفس امّاره هواى نفس قساوت قلب عناد عصبيّت حسد كبر نخوت و ساير صفات خبيثه و حبّ دنيا حبّ مال حبّ رياست و غير اينها كسانى كه اين موانع در آنها نباشد توفيق الهى شامل حال آنها مىشود و مشمول
فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ
ميشوند و كسانى كه اين موانع كلّا يا بعضا در آنها باشند مورد
وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ
هستند ، و چون اين موانع در افراد بسيار هست ، لذا اهل ضلالت بمراتب اكثر از اهل هدايت هستند .
فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ
پس سير كنيد و گردشى نمائيد در اطراف زمين ، پس نظر كنيد ببينيد چگونه بوده عاقبت كسانى كه تكذيب انبياء ميكردند بچه بلاها هلاك شدند
فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ
ممكن است مراد سير تاريخيست كه رجوع كنيد بتاريخ احوال انبياء سلف و امم سابقه قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و شعيب و قوم موسى فرعونيان بلكه اصحاب فيل كه بسيار نزديك به آنها بودند ، و ممكن است سير در مساكن و شهرستانهاى آنها باشد كه بكلّى خراب و ويران شده (
فَانْظُرُوا )
به نظر فكرى و درك قلبى و چشم باطنى يا به نظر عينى بمراكز آنها كيف كان چگونه بوده است
عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ
قوم نوح بغرق هلاك شدند عاد بباد ثمود به رجفه قوم لوط بخسف و امطار حجارة قوم شعيب بصيحه و صاعقه فرعونيان بغرق و ساير بليّات .
[ سوره النحل ( 16 ) : آيه 37 ]
إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ ( 37 )
اگر اى رسول اكرم هر چه شما تحريص و جديت و اصرار كنى بر هدايت آنها ، پس محققا خداوند هدايت نميكند كسانى كه در ضلالت و گمراهى فرو رفتهاند و نيست از براى آنها احدى كه آنها را يارى كند و از ضلالت بيرون آورد و از