دلهائيست كه به آن دلها تفقّه و ادراك و تفهّم نميكنند و از براى آنها چشمهايى است كه به آن چشمها نمىبينند و از براى آنها گوشهايى است كه به آن گوشها نميشوند مثل چهارپايان هستند بلكه گمراهتر اينها آنهايى هستند كه غافل از خدا و دين و احكام هستند .
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا
ذرأ قريب المعنى است با خلق و برأ و احدث لجهنم لام عاقبت است مثل
( لدوا للموت و ابنوا للخرابى )
منسوب بامير المؤمنين عليه السّلام است و مثل قوله تعالى
فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً
قصص آيه 7 .
كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ
خداوند براى جهنم خلق نفرمود بدليل قوله تعالى
وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
ذاريات آيه 56 ، بلكه عاقبت كار اين كثير جهنم است و علت و سبب جهنم رفتن آنها اينست كه
لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها
در سوره بقره آيه 7 و 18
خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ
و
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ
گفتيم مراد از اين قلب قلب صنوبرى و چشم و گوش جسمانى نيست زيرا با اينها دقائق زخارف دنيوى را درك ميكنند بخصوص صنايع امروزه و زرد و سرخ دنيا را مشاهده ميكنند و صدا را از آخر دنيا آمريكا ميشنوند بلكه مراد قلب و چشم و گوش روح است كه براى درك حقايق و بصيرت طرق سعادت و تأثير مواعظ و نصايح است به كار نميزنند قلب روحى دارند لكن از روى عناد و حبّ شهوات و قساوت درب قلب آنها بسته شده ايمان و معارف الهيه در او داخل نميشود
وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها
درب چشم روح بسته شده معجزه را حمل بسحر ميكنند ، انبياء را كذاب ميپندارند .
وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها
درب گوش روح پنبه گذارده پنبه غفلت مواعظ و نصايح در او تأثير ندارد .
أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ
كه آن روح ملكوتى را ندارند مثل انسان و لذا مورد