رسل و انزال كتب و جعل احكام و وجود مبلّغين از اوصياء و علماء و مبيّنين احكام و واعظين و آمرين بمعروف و ناهين از منكر و مجرد اين قسم كافى نيست زيرا از طرف خداوند كوتاهى نشده بلكه قابليت محل هم شرط است كه قبول كند و بپذيرد و قسم دوم ايصال بمطلوب است كه خداوند هر محلى كه قابليت داشته باشد يك نوع عنايتهاى خاصى نسبت به او ميفرمايد مثل توفيق و ايجاد ميل و رغبت بعبادت و ايمان و رفقاى خوب و بيدارى در سحر و زيادتى اسباب و مراد از آيه شريفه اين قسمت است كه كسى را كه خداوند اين نحو هدايت فرمايد
فَهُوَ الْمُهْتَدِي
لذا هميشه از خدا بخواهيد اين قسمت را و الّا قسمت اول كه خداوند بر حسب حكمت ايجاد فرموده
وَ مَنْ يُضْلِلْ
خداوند كسى را گمراه نميفرمايد اضلال الهى آنست كه بنده اگر قابليت هدايت ندارد و فرمايشات او را نمىپذيرد خداوند او را به خود واگذار مىكند و سلب توفيق و اسباب از او مىشود و شيطان و نفس امّاره بر او مسلط ميشوند و در ضلالت و گمراهى ميافتد و مخذول و منكوب ميگردد
فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ
تعبير به كلمه هم براى تأكيد است چنانچه تقديم فاولئك بر خاسرون هم اثبات انحصار مىكند كه خسرانى بالاتر از ضلالت و گمراهى نيست كه راه بجايى نبرد مثل منافقين و ضالين است كه ميفرمايد
مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا
نساء آيه 142 .
[ سوره الأعراف ( 7 ) : آيه 179 ]
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ ( 179 )
و هر آينه قرار داديم ما از براى جهنم بسيارى از جنّ و انس را از براى اينها