[ سوره التوبة ( 9 ) : آيه 118 ]
وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ( 118 )
و همچنين خداوند قبول توبه فرمود بر آن سه نفر كه عقب افتادند و بجهاد در غزوه تبوك موفق نشدند حتى اينكه زمين براى آنها تنك شد با آن وسعتى كه زمين داشت و نفسهاى آنها در سينههاى آنها تنك شد و يقين پيدا كردند اينكه پناهگاهى نيست از عذاب الهى مگر توجه بحفظ او پس قبول فرمود توبه آنها را تا اينكه موفق بتوبه شوند محققا خداوند بسيار قبول توبه مىكند و مشمول رحمت خود ميگرداند .
وَ عَلَى الثَّلاثَةِ
كعب بن مالك و مرارة بن ربيع و هلال بن اميّة بودند
الَّذِينَ خُلِّفُوا
در بعض اخبار خالفوا قرائت نمودهاند و استدلال فرموده به اينكه معناى خلفوا يعنى عقب افتادند در جنگ تبوك و اين گناهى نيست كه احتياج بتوبه داشته باشد ، و اما خالفوا معناى مخالفت است و معصيت سپس توبه كردند و خداوند قبول توبه فرمود و اين اخبار دال بر تحريف است ، لكن مكرر گفتهايم كه اين اخبار اگر معتبر باشد تفسير بمعنى است يعنى معناى تخلف تخالف است زيرا تخلف و عقب افتادن تارة از روى قصور و عدم تمكن است و تارة از روى مسامحه و تقصير است پس معناى تخلف بقرينه توبه و قبول آن به معناى تخالف و اخبار به اين نكته اشاره دارد .
حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ
كه حضرت رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم دستور داد بر اينكه مسلمين با آنها مراوده و معاشرت و معامله نكنند اينها هر كجا رفتند كار بر آنها تنك شد و مسلمين از آنها اعراض كردند با اينكه زمين توسعه داشت
وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ
اينها بواسطه اين تخلف دل تنك شدند و پشيمان و فهميدند