خارجند به كلى . و اما قدرت شرط حسن الخطاب است يعنى خطاب بعاجز قبيح است چون قدرت بر امتثال ندارد . و اما علم شرط تنجيز تكليف است زيرا اگر شرط اصل تكليف باشد دور لازم ميآيد چون تكليف اگر موقوف بر علم باشد علم هم تا تكليف نيايد حاصل نميشود دور است پس تكليف بر جاهل هست لكن منجز نيست كه مورد عقوبت باشد مشروط بر اينكه جهلش از روى قصور باشد نه از روى تقصير جاهل مقصر معاقب است لذا گفتند ( الجاهل كالعامد ) و فرداى قيامت دارد در خبر كه سؤال ميشوند بخطاب
( هلا عملت )
اگر بگويد نميدانستم خطاب مىشود
( هلا تعلمت )
و شرائط خاصه هم از براى تكاليف داريم مثل اكراه و اضطرار و نسيان و سهو كه بايد نباشد كه اگر باشد مؤاخذه نميشود چنانچه مفاد حديث رفع است و اينها غير از شرائط خصوصيست براى بعض تكاليف كه در فقه متعرضند
إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
ميداند كى استحقاق دارد و كى معذور است تنبيه - اين حكم عدم مؤاخذه در غير مستقلات عقليه است كه عقل حكم بحسن ملزم و قبح ملزم مىكند آنجا در مخالفت استحقاق عقوبت هست زيرا يكى از ادله احكام عقل است كه چهار دليل داريم ، كتاب ، سنّة ، اجماع ، عقل كه ادله اربعه نامند .
[ سوره التوبة ( 9 ) : آيه 116 ]
إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ ( 116 )
محققا خداوند تبارك و تعالى اختصاص به او دارد ملكيت ذاتيه تمام عوالم علويه و سفليه زنده مىكند و ميميراند و نيست از براى شما غير از خدا دوستى و ناصرى
إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
كلمه انّ و لام اختصاص دلالت بر انحصار مىكند كه احدى غير از خداوند مالك سماوات و ارض نيست مخصوص به او است