الذين صفت شر الدواب است
عاهَدْتَ مِنْهُمْ
خبر الذين است و عهد با خدا و رسول از واجبات مهمه است بخصوص در امر دين و بر نقض آن كفاره است
ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ
نقض عهد از گناهان كبيره است بلكه در مورد آيه اشدّ مراتب كفر است
فِي كُلِّ مَرَّةٍ
كه بتكرر نقض عهد كفاره متعدد مىشود بلكه در اين مورد كفر بالاى كفر است
وَ هُمْ لا يَتَّقُونَ
نفى جميع مراتب تقوى است حتى تقواى از شرك و كفر و عناد و عصبيت و بالعكس در آيه شريفه
إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ
مائده آيه 30 ، فقط اگر تقواى از عقائد باطله پيدا كند كه مرادف با ايمان است اعمالش مورد قبول واقع مىشود لذا گفتيم شرط صحت كل عبادات ايمان است .
[ سوره الأنفال ( 8 ) : آيه 57 ]
فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ ( 57 )
پس اگر ظفر پيدا كردى در ميدان حرب بر مشركين پس آن كسانى كه نقض عهد كردند و بامداد مشركين آمدند كه در خلف آنها هستند متفرق كن پراكنده شوند باشد كه متذكر شوند و ديگر نقض عهد نكنند .
فامّا ان شرطيه است و جمله
تَثْقَفَنَّهُمْ
شرط است است و ثقف غلبه و ظفر باشد و عظمت است يعنى بر آنها غالب شدى و آنها مقتول و اسير شدند و جمعى فرار كردند فى الحرب در ميدان جنگ
فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ
جمله جزائيه است ، و شرد تفرقه و تشتت است از روى اضطراب و توحش يعنى متفرق و متشتت و مضطرب و متوحش فرما كسانى را كه خلف آنها هستند و آنها كسانى بودند كه با پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم معاهده كرده بودند كه كمك بدشمن نكنند و به يارى آنها نيايند و نقض عهد كردند
لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ
باشد كه متذكر شوند كه نقض عهد چه عواقب وخيمه دارد و بترسند كه اگر باز خواستند معاهده قرارداد كنند ديگر