بِشَهِيدٍ
مراد از ( كل امة ) ممكن است امتهاى انبياء باشند كه هر پيغمبرى شهادت در حق امة خود ميدهد ، و ممكن است مراد از امة هر دسته باشند كه با امام و پيشواى خود بيايند ، پس شامل جميع انبياء و اوصياء انبياء مىشود كه هر كدام نسبت برعيت خود شهادت دهند ، و ممكن است مراد افراد اين امت باشند كه هر دستهاى امام زمان آنها در حق آنها شهادت ميدهد و مانعى ندارد كه حمل بر عموم كنيم چنانچه ظاهر آيه است بقرينه ( كل امة ) كه افاده عموم مىكند و منافى با بعض اخبار كه تفسير بائمه كرده نيست چون نوع تفاسير بيان مصداق است مكرر متذكر شدهايم .
وَ جِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً
مشار اليه ( هؤلاء ) ممكن است اين امت مرحومه باشند و ممكن است انبياء باشند كه پيغمبر ما در حق آنها شهادت دهد ، و ممكن است ائمه عليهم السلام باشند كه آنها شاهد خلق و پيغمبر شاهد بر آنها و بر طبق هر يك اخبارى داريم و بعيد نيست بگوئيم كه پيغمبر ما صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم شاهد بر جميع انبياء و ائمه و جميع افراد امتها باشند . و در زيارت جامعه دارد
و شهداء على خلقه
و نيز دارد
و شهداء دار الفناء .
و بالجمله شهود روز قيامت بسيار هستند : انبياء و اوصياء چنانچه ذكر شد ، اعضاء و جوارح
الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ
يس آيه 65 ، و
يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ
نور آيه 24 ،
وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً
بقره 143 ،
ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ
ق آيه 18 ،
كِراماً كاتِبِينَ
انفطار آيه 11 ، و در اخبار دارد كه ازمنه و امكنه هم شهادت ميدهند و پس از آنكه خداوند تبارك و تعالى حاضر و ناظر و محيط و خبير و بصير است كجا احتياج بشاهد و بينه داريم و كه را ميرسد انكار كند .