ظلمت معاصى . در مقابل نور ايمان و نور علم و نور صفات حميده و نور عبادت و اقسام ديگر و خداوند مؤمنين را از جميع اين نوع ظلمات بيرون برده و در نور ايمان و علم و صفات حميده و اعمال صالحه داخل فرموده و آنها را هدايت و ارشاد و توفيق و سعادت مرحمت كرده و قلوب آنها را نورانى نموده و از ظلمت قبر و قيامت نجات بخشيده .
وَ الَّذِينَ كَفَرُوا
چه كفر اصلى مثل مشركين و يهود و نصارى و چه كسانى كه در حكم كفّار هستند يا بپارهاى از دستورات الهى كافر شدند مثل منكرين ولايت و غاصبين امامت و مبغضين و معاندين اهل بيت عصمت و طهارت و منكرين بعضى از ضروريات دين و شريعت و ساير طبقات اهل ضلالت و بدعت و غوايت .
أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ
شيطان و رؤساء اهل ضلالت و سلاطين كفر و جور و امراء ظلم و دعات باطل اولياء اينها هستند و در جان و مال و عرض و دين آنها متصرف هستند و اينها در تحت اطاعت آنها بسر مىبرند و تمكين ميكنند .
يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ
[ اشكال ] اينها در نور نبودند تا اينكه از نور اينها را خارج كنند بلكه دائما در ظلمات بودهاند .
[ جواب ] خداوند به تمام آنها عقل افاضه فرموده كه درك حسن و قبح و خير و شرّ و نفع و ضرر را بكنند و بر آنها انبياء فرستاد و كتابها نازل فرمود و احكام جعل نمود و راه سعادت و شقاوت را به آنها ارائه داد و تمام اسباب وصول را بر آنها فراهم كرد كه اگر آنها را به خود واگذارده بودند مقتضيات سعادت در آنها بطور اكمل فراهم بود لكن شياطين انسى و جنّى و مبلّغين سوء و دعات باطل و خبث نفس و عناد و عصبيّت و هزار موانع ديگر اينها را در ظلماتى انداخت كه
بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ
سوره نور آيه 4 .
أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ
شرحش گذشت .