فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ
بيان نموديم « 1 » و هر گاه در حالات يهود از زمان حضرت موسى « ع » تا اين زمان بررسى كنيد مىفهميد كه هيچ طائفه به قدر اينها قساوت نداشته كه حتى نسبت بزن و فرزند خود ترحم نمىنمايند و البته دلهاى اينان از سنگ خارا سختتر است .
مِنْ بَعْدِ ذلِكَ
يعنى از بعد آن همه آيات و معجزات كه مشاهده نمودند
أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً
او بمعنى بل و براى اضراب است يعنى بلكه از سنگ سختترند سپس بيان سختتر بودن دلهاى آنان را از سنگ ميفرمايد به اينكه بعضى از سنگها هست كه نهرها از آنها جارى مىشود و بعضى از آنها در اثر زلزله در كوهها شكافته و چشمههاى آب از آنها بيرون ميآيد و بعضى از آنها از ترس خدا فرو ميريزند و در جمله
إِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ
مفسرين وجوهى در تأويل آن گفتهاند و همه آنها مبتنى بر اين اصل است كه حجارة و سنگ مورد خوف و خشيت قرار نميگيرد لكن مقتضاى بسيارى از آيات و اخبار متواتره بتواتر اجمالى اين است كه جميع موجودات عالم علوى و سفلى و جمادات و نباتات و حيوانات در حدّ خود شعور و ادراك و معرفت به خدا و انبياء و اولياء دارند مانند آيه شريفه
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ
« 2 » و آيه شريفه :
وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ
« 3 » و آيه
وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ
« 4 » و غير اينها از آيات ديگر .
و اخبار عرض ولايت بر كوهها و نهرها و آسمانها و حيوانات و اخبار تأثر آنها در شهادت حضرت سيد الشهداء عليه السّلام و اخبار آمدن حيوانات و عرض حاجت آنها نزد ائمه « ع » و قصه هدهد و قضيه مورچه در سوره نمل و شهادت سوسمار برسالت
هامش
( 1 ) - مجلد اول ص 363
( 2 ) - سوره اسراء آيه 46
( 3 ) - سوره الرعد آيه 13
( 4 ) - سوره الرحمن آيه 6