آن اختلاف نمودند و دستههاى مختلف و مذاهب متشتت بوجود آوردند و بشاراتى را كه پيغمبران سلف به آمدن پيغمبر خاتم داده بودند تحريف و تأويل نمودند براى اينكه هر دسته رياست خود را حفظ كنند .
و ممكن است آيه دسته دوم را نيز شامل شود زيرا كتاب الهى و بينات و معجزات بوسيله انبياء براى آنان هم آمد ولى از روى بغى و عناد منكر شده و تصديق ننمودند و البته طايفه دوم و سوم نيز به دو دسته منقسم ميشوند : اول مردمانى كه فهميده و رسيده بواسطه استكبار و عناد و حسد دعوت انبياء را نمىپذيرند چنانچه ميفرمايد
وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ
« 1 » و انكار آنان با يقين داشتن بحقانيت انبياء است ، و ديگر مردمان جاهلى كه از روى جهالت و تقليد آباء و بزرگان خود انبياء را انكار مىنمايند ، و اين دسته اگر جهالت آنها از روى تقصير و عدم تحقيق باشد با اينكه ميتوانستهاند تحقيق نمايند ، معذور نبوده و فرداى قيامت معذّب ميباشند ولى اگر از روى قصور و ضعف عقل بوده و يا قدرت و دسترسى به تحقيق نداشتهاند مستضعف محسوب ميشوند و عذابى بر آنها نخواهد بود .
« مقام پنجم » در بيان
فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ
الاية اين قسمت آيه راجع بدسته اول يعنى كسانى كه بانبياء ايمان آوردهاند مىباشد ميفرمايد خداوند مؤمن را نسبت به آنچه از حق « يعنى امور حقهء كه در كتاب و بوسيله انبياء نازل نموده است » اختلاف كردند بمشيت خود هدايت فرمود و معناى هدايت الهى در تفسير آيه
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ
در سوره حمد
هامش
( 1 ) - سوره نمل آيه 41