از اعداء دين و مخالفين كه از اركان ايمان در باب تولى و تبرى است ، و مراد در اين آيه بيزارى جستن رؤساى كفار از تابعين خودشان است در روز قيامت ، و
الَّذِينَ اتُّبِعُوا
متبوعان و رؤساء ميباشند كه آنها را متابعت و پيروى مىكردند
الَّذِينَ اتُّبِعُوا
پيروان و متابعت كنندگان ، و اين اظهار برائت در موقعى است كه عذاب را مشاهده ميكنند .
وَ رَأَوُا الْعَذابَ
الف و لام العذاب ممكن است براى عهد و اشاره به آن عذابى باشد كه مخصوص ائمه كفر و رؤساى مشركين است زيرا عذاب آنان سختتر از عذاب ديگران است براى اينكه علاوه بر عقاب كفر و اعمال ناشايسته خويش ، در عذاب متابعين و پيروان خود هم شريكند چه كسانى كه در زمان خود از ايشان پيروى نموده و چه كسانى كه بعد از آنان روش ايشان را تعقيب كرده باشند چنانچه از نبى اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم روايت شده «
من سنّ سنة سيئة كان له وزرها و وزر من عمل بها الى يوم القيمة » « 1 »
و در ذيل آيه شريفه
مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً
« 2 » از ائمه طاهرين ( ع ) روايت شده كه مراد از قتل نفس اضلال و گمراه نمودن مردم است و بنا بر اين تأويل عقاب اضلال بسيار بزرگ است و از اينجهت رؤساى كفار در قيامت از متابعين خود بيزارى جسته و سلب تابعيت ميكنند .
وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ
ممكن است اشاره به آن اسبابى باشد كه در دنيا براى آنان فراهم بود از قوّه و قدرت و عده و عدة و مال و منال كه هر كارى ميخواستند ميكردند و هر ظلم و تعدى كه مينمودند رادعى نداشتند ولى اينك دست آنها از همه اين اسباب كوتاه است و اولى اينست كه الف و لام آن براى
هامش
( 1 ) - ج 15 بحار ص 181
( 2 ) - سوره مائده آيه 35