بودن مسيح و امثال اينها ، برهان واضحى بر كذب ادعاء آنهاست و ما در كلم الطيب در مجلد اول مفصلا درباره اين دو مذهب بحث نمودهايم « 1 »
قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً
ظاهرا عامل در ملة همان كونوا باشد كه از جمله قبل استفاده مىشود و ملة منصوب بنزع خافض باشد و تقدير چنين است قل يا محمد بل كونوا على ملة ابراهيم حنيفا تهتدوا بگو اى پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم بلكه بر ملت حنيف ابراهيم باشيد تا هدايت يابيد و بعضى از مفسرين گفتهاند تقدير بل اتبعوا ملة ابراهيم و يا نتبع ملة ابراهيم مىباشد ، و مراد از ملت ابراهيم همان ملت اسلام است و دين مقدس اسلام مأخوذ از ابراهيم مىباشد چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد
ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً
« 2 » و حنيف بمعنى مستقيم و مايل به طرف حق است و دين مستقيم دينى است كه كمترين اعوجاج و انحراف از حق و حقيقت در اعتقادات و دستورات اخلاقى و احكام آن يافت نشود و احكام آن موافق حكمت و مصلحت باشد و اين خاصيت تنها در دين اسلام است .
وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
اين جمله تعريض بر يهود و نصارى است كه تصريحا و يا تلويحا براى خدا شريك قائل شدهاند چنانچه يهود گفتند عزير پسر خدا است و نصارى گفتند عيسى پسر خدا است بلكه در كلمات خود الوهيت را متشكل از اب و ابن و روح القدس ميدانند و اين سه اقنوم را در عين اينكه سه است يكى ميدانند و نيز در تضاعيف كلمات تورات مطالب شرك آميز بسيار است مثل اينكه در قصه آدم و خوردن از درخت عقل از قول خدا مينويسد :
هامش
( 1 ) - ص 274 - 289
( 2 ) - سورة النحل آيه 124