و صبر على الطاعة و صبر عن المعصية ، الحديث » « 1 »
و غير اينها از اخبار ديگر و صبر در اين آيه و همچنين آيه شريفه
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ
« 2 » در كافى و غير آن بصوم و روزه تفسير شده ، و چنانچه مكرر تذكر دادهايم تفسيرهايى كه در لسان اخبار است از باب بيان مصداق مىباشد و منافات با عموم و اطلاق آيات ندارد .
و وجه استعانت بصبر اينست كه در هر كارى اگر انسان با استقامت و پشت كار وارد شود و از حوادث و پيش آمدها از ميدان در نرود و عوائق و موانع را يكى پس از ديگرى پشت سر اندازد البته موفق مىشود از اين جهت گفتهاند «
الصبر مفتاح الفرج
» و فوائد نماز در ذيل آيه شريفه
وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ
بيان شد « 3 » و فوائد روزه نيز در ذيل تفسير آيه شريفه
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ
بيان خواهد شد انشاء اللَّه تعالى .
و اختلاف مفسرين در اينكه خطاب در آيه شريفه ببنى اسرائيل است يا مؤمنين يا اينكه خطاب عام است ، بى مورد است و چنانچه گفتهايم خطابات قرآن شامل جميع مكلفين اعم از مشافهين و موجودين و غير موجودين زمان خطاب است ، بلى ممكن است شأن نزول در مورد بنى اسرائيل باشد چنانچه از سياق آيات معلوم مىشود ولى اين معنى بعموم و اطلاق آيه ضرر نميزند .
وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ
در مرجع ضمير « انّها » بعضى گفتند صلوة است براى اينكه نزديكتر است ، و بعضى گفتند استقامت است كه از « استعينوا » استفاده مىشود .
ولى ظاهر اينست كه مرجع ضمير ، صبر و صلوة است و اين گونه ضمير مفرد
هامش
( 1 ) - جامع السعادات ص 567
( 2 ) - بقره آيه 148
( 3 ) - مجلد اول ص 150