و خواندهاند : « بلك ادرك » ، و اصل آن تدارك بوذ .
و « علم » در
« بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ »
، بمعنى حكم و قول بوذ ؛ اى :
تتابع منهم القول و الحكم فى الاخرة ؛ يعنى : پياپى شذ از ايشان خوض كردن در حالت آخرت . بعضى به كلى در آن شك كردند ، و بعضى بطريق استبعاد انكار نموذند . « 1 »
و گفتهاند :
« بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ »
؛ متصل است بآيت اول . و معنى آنست كه : نمىدانند كه كى برانگيزند ايشانرا ، الا بتتابع ظن در علم آخرت .
وقتى گويند خواهذ بود ، و وقتى گويند نخواهذ بود . « 2 »
[ 140 - ر ] و گفتهاند : « بل » در آيت ، بمعنى « ام » است . و به اين وجه ، استفهام بوذ بمعنى نفى ؛
اي : لم يتتابع عملهم و لم يعلموه ؛
يعنى : پىروى نكرذ علم ايشان آخرت را و ندانستند آن را . « 3 »
و گفتهاند : ماضى آنجا بتقدير مستقبل است ، چنانك
« وَ نادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ » ؛
« 4 »
اى : يتدارك عملهم فى الاخرة بل هم فى شك منها فى الدنيا ؛ يعنى : بل كه در شكاند از آن در دنيا . « 5 »
و آنك « ادراك » مىخواند ، بمعنى مستقبل بوذ ؛
اي : يدرك علمهم فى الاخرة اذا عاينو فلا ينفعهم ؛
هامش
( 1 ) - طبرى 20 / 5 ، مجمع 7 / 230 - 231 .
( 2 ) - رازى 8 / 417 .
( 3 ) - طبرى 20 / 5 - 6 ، رازى 8 / 417 .
( 4 ) - اعراف / 44 .
( 5 ) - مجمع 7 / 231 ، رازى 8 / 417 .