كرد .
همچنين از احاديث رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امير المؤمنين عليه السّلام و اقوال بزرگانى چون عبد اللّه بن عبّاس و دانشمندان اسلامى از قبيل ابن الانبارى ، ابن قتيبه ، قطرب ، ثعلب ، عبد اللّه بن مبارك و ابو موسى اشعرى و ديگران شاهد آورده است .
ناگفته نماند كه در سرتاسر اين اثر حتى يك بيت فارسى ديده نمىشود .
مذهب كلامى و فقهى مفسّر مترجم
از يكى دو آيه براحتى مىتوان مذهب كلامى مؤلف را فهميد . او در تفسير و ترجمهء آيهء مباركهء
« وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ . . . »
« 1 » مىگويد :
. . . نبود و نيست كه بكورفيذ بخذاى مكر بدرستى خذاى . و هذا احد الدلائل على أنّ استطاعة العبد مع فعله لا قبل فعله .
و در تفسير آيهء شريفهء
« . . . وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً . . . »
« 2 » گويد :
و خواندهاند « و علم » اين كس از اين جهت فعل مجهول خوانده است تا از قول بر اينكه « اللّه » الآن عالم شده است فرار بكند .
اين لفظ در جاىجاى قرآن آمده است و در آنها دلالتى بر حدوث علم خدا نيست . در جايى فرموده :
« . . . عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ . . . »
« 3 » و در جايى ديگر فرموده است :
« . . . عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ . . . »
« 4 » كه معناى اين علم در تمام اين مواضع رؤيت است .
سپس براى تأييد اين مسئلهء كلامى به يك استشهاد لغوى مىپردازد كه :
عرب به رؤيت از علم حكايت كنند و بعلم از رؤيت ؛ و قتيبى گويد : اللّه را دو علم است علم پيش از كار و علم پس كار .
هامش
( 1 ) . يونس / 99 - 100 .
( 2 ) . انفال / 66 .
( 3 ) . بقره / 235 .
( 4 ) . بقره / 187 .