في طُغْيانِه ، وَزَيَّنَتْ لَهُ سَيِّىءَ اعْمالِه » « 1 »
7 - توجه دائمى به خود
راه ديگر مبارزهء با نفس دقت و توجه بر احوال نفس در طول شبانهروز است ، اين توجه بايستى شش مرحلهء ( مشارطه ، مراقبه ، محاسبه ، مؤاخذه ، معاتبه ، معاقبه ) را به ترتيب طى كند . ابتدا بايستى با نفس شرط بست و از وى خواست كه مرتكب رذيلهاى نشود ، در پى شرط بستن و عهد گرفتن ، مىبايست در طول روز از آن مراقبت كرد و در مواقع لازم پند و اندرز و بيم داد .
اواخر شب و گاه خفتن ، هنگام محاسبه نفس است آيا خطائى انجام داده است ؟
اگر خطائى از وى سر زده است ، بايستى او را مؤاخذه كرد و سخت مورد نكوهش و عتاب قرار داد و سپس با چشاندن چيزى تلخ و يا منع از لذتى شيرين ، وى را عقاب نمود .
قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله :
« الا انَبِّئُكُمْ بِاكْيَسِ الكَيِّسينَ واحْمَقِ الْحُمَقاءِ ؟ قالوا بلى يا رسول اللَّه ! فقال : اكْيَسُ الْكَيِّسينَ مَنْ حاسَبَ نَفْسَهُ وَعَمِلَ لِما بَعْدَ الْمَوْتِ ، وَاحْمَقُ الْحُمَقاءِ مَنِ اتَّبعَ نَفْسَهُ هواها وَتَمَنّى عَلَى اللَّهِ الْامانِىَّ » « 2 »
امام كاظم عليه آلاف التَّحيّة والثّناء ، در همين باره فرمودهاست :
هامش
( 1 ) - آنكه توجهش را از خود بازداشته و به غير نظر كند ، در تاريكيها متحيّرانه مىماند ، و در مهلكهها غوطهور مىگردد ، و شياطينش او را در مسير طغيان پيش مىبرند ، و اعمال ناشايست را در نظرش جلوه مىدهند . ( نهج البلاغه - خطبه 156 به ترتيب فيض و 157 به ترتيب صبحى ) .
( 2 ) - آيا شما را خبر دهم به زرنگترين زرنگها و احمقترين احمقها ؟ اصحاب عرض كردند : بفرمائيد و آن حضرت فرمود : زرنگترين زرنگها كسى است كه خود را محاسبه كند و براى بعد از مرگ فعاليت نمايد و احمقترين احمقها كسى است كه از هواى نفس پيروى كند و آرزوهاى بى اثرنمايد . ( بحارالانوار - جلد 70 - صفحه 69 ) .