اصلاحى اثر تكليفى دروغ را ندارد .
« الْكَلامُ ثَلاثَةٌ صِدْقٌ وَكَذِبٌ وَاصلاحٌ بَيْنَ النّاسِ » « 1 »
2 - دفع ضرر جانى يا مالى قابل توجه
اگر دفع ضرر جانى يا دفع ضرر مالى قابل اعتناء به دروغ بستگى داشته باشد ، چنين سخنى جايز مىباشد .
قال الصادق عليه السلام :
« الْكِذْبُ مَذْمُومٌ الَّا فى امْرَيْنِ : دَفْعِ الشَّرِ الظَّلَمَةِ وَ اصْلاحِ ذاتِ الْبَيْنِ » « 2 »
حيله در جنگها نيز از استثنائات حرمت دروغ بوده و در همين مقوله مىگنجد .
3 - وعده به همسر و فرزندان
وعده به اهل و عيال چون ساير وعدهها اثرات مثبت زيادى به همراه دارد ، كانون خانواده را صفا و صداقت مىبخشد ، نيز مانع دروغگوئى فرزندان مىشود .
ولى از آنجا كه ممكن است گاهى اهداف اقتصادى نان آور منزل تأمين نشود و خطرات اقتصادى ، سرمايهء وى را دستخوش تغييرات قرار دهد ، و يا از آنجا كه برخى خواستههاى اهل خانه ممكن است با سلايق اجتماعى و دينى هماهنگ نباشد و . . . در چنين مواردى مىتوان از سوئى براى دلگرم نمودن اهل منزل و يا توجيه آنها ، كلامى غير مطابق با اعتقاد بر زبان آورد . همچنين زن نيز مىتواند براى ايجاد محبّت بيشتر در محيط خانه ، آنچه را كه شنيدن آن براى همسر خطر آفرين است و كانون خانواده را از هم مىگسلد بر زبان نياورد و آنچه كه محبتّهاى مشروع را افزايش مىدهد بيان كند .
هامش
( 1 ) - سخن بر سه قسم است : راست ، دروغ ، اصلاح بين مردم . ( بحارالانوار - جلد 72 - صفحه 251 ) .
( 2 ) - دروغ جز در دو موضع قبيح است . و آن دو عبارتند از : دفع شر ظالمان واصلاح بين مردم . ( بحارالانوار - جلد 72 - صفحه 363 ) .