فقط خداوند است .
« . . . إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ » .
« 1 »
ج - اعتقاد به معاد و اينكه خلقت جهانى چنين منظم و دقيق ، بيهوده نبوده و انسان كه اشرف كائنات لقب گرفته ، يَلَه آفريده نشدهاست .
او را زمانى است كه جوابگوى شرافتش باشد و برخورد او با همهء كائنات كه تنها براى گل سرسبد وجود ، خلق شدهاند ، مورد بررسى قرار گيرد .
« . . . إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ » .
« 2 »
اينك به دنبال طرح اين اصول ، لازم است ويژگىهاى انسان و البته خصايصى كه مرتبط با بحث است و ما را در رسيدن به بيان برنامهء اخلاقى اسلام يارى مىدهد ، به اجمال فهرست نماييم .
1 - انسان از دو بخش جسمانى و روحانى تركيب يافتهاست . جسم آدمى از خاك
« وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ »
« 3 » و روح او مستقيماً از سوى خداوند به وى دميده شدهاست .
« فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي . . . » .
« 4 »
2 - روح داراى مراتبى است و به اختصار مىتوان سه مرتبه براى آن در نظر گرفت : مرتبه اوّل ، نفس نباتى است كه رشد و نموّ را كنترل مىكند ؛ مرتبهء دوّم نفس حيوانى بوده و مأمور غرايز و ادراكات محدود مىباشد ؛ سوّمين مرتبهء نفس ، نفس انسانى است و البته شخصيت انسان به همان وابسته بوده و وجه تمايز انسان از ساير موجودات نيز همان است .
طبعاً اين سه مرتبه در طول هم قرار دارند . بالاترين مرتبهء نفس نباتى ، پايينترين مرتبهء نفس حيوانى بوده و همين طور بالاترين مرتبهء نفس حيوانى ، پائينترين مرتبهء نفس انسانى است ؛ ضعيفترين مرحلهء نفس انسانى آخرين حدّ سقوط آدمى و همان اسفل السافلين
هامش
( 1 ) - ( سورهء لقمان - آيهء 26 ) .
( 2 ) - ( سورهء مائده - آيهء 48 ) .
( 3 ) - ( سورهء مؤمنون - آيه 12 ) .
( 4 ) - ( سورهء حجر - آيهء 29 ) .