رويدادهايى از قبيل ، ظلم ، تضييع حقوق تلف أموال ، شكنجههاى بىرحمانه ، قتلهاى جائرانه ، ايذاء وآزار ، حاكميت بىدليل عدهاى ، محروميت عدهاى ديگر وغير اينها از أنواع ستم وتعدى كه از طبقاتى نسبت به طبقاتى ديگر تحقق مىيابد ودر دنيا جبران نمىشود ، اين سؤال پيش مىآيد كه آيا از وقوع اين حوادث خداوند مطلع است يا نه ؟ اگر جواب منفى باشد پس أو عالم نيست ، ودر فرض اطلاع ، آيا قدرت دفاع يا انتقام وكيفر دارد يا نه ؟ اگر جواب منفى باشد ، پس أو قادر نيست ودر فرض علم وقدرت با اينكه مىدانيم در اين جهان رسيدگى نكرده ، اگر جهان ديگرى نباشد مستلزم آن است كه أو ظلم وخلاف عدالت انجام داده است ، ونتيجة سخن اينكه كسى كه معتقد به خداى داراى أوصاف كمال باشد ، ناگزير بايد معتقد به معاد وروز واپسين بشود . ومحط بحث در اين آية اثبات معاد نيست ؛ بلكه اخبار از آن است .
« انْتُمْ عَنْه مُعْرِضُونَ » خطاب به كفار قريش است « 1 » كه آنها با اينكه معتقد به مبدأ بودند به نحو اكثريت منكر معاد بودند واين عقيدة از آياتي كه آنها را مورد مخاطبه يا وجهه كلام قرار مىدهد ، وسخن از اثبات معاد ونكوهش از منكران مىكند روشن مىگردد ؛ چنانكه برخى از آيات انكارشان را به صراحت بازگو مىكند آنجا كه مىفرمايد :
وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ . « 2 » أو براي ما ( درباره اينكه يوم معادى در كار نيست ) مثال زد وگفت :
چه كسى است بتواند اين استخوانها را كه به حالت پوسيدگى درآمده زنده سازد ؟ پيامبر ! به آنها بگو : آن كسى كه استخوانها را در وهله أول ساخت وحيات بخشيد ، باز هم زنده مىكند وأو است كه بر همه نوع خلقت دانا است .
مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الأْعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ .
هامش
( 1 ) . التبيان في تفسير القرآن ، ج 8 ، ص 579 ؛ جامع البيان في تفسير القرآن ، ج 23 ، ص 117 .
( 2 ) . سورهء يس ، آيات 78 - 79 .