اين كلام گفتار تابعان واغواشدگان است به عنوان خطاب به متبوعان واضلال كنندگان كه شما نفرين ونفرت را مستحق واولاييد بدان جهت كه اين عذاب را به ما نيز پيش آورديد . « 1 » قَالُوا رَبَّنَا مَن قَدَّمَ لَنَا هذَا فَزِدْهُ عَذَاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ .
اين كلام برحسب ظاهر ، گفتار هر دو گروه است يعنى تابعان « 2 » ومتبوعان « 3 » كه هر يك بر مسببين گرفتارى خويش نفرين مىكند . تابعان يعنى استضعافشدگان ، ومتبوعان يعنى طغيانگران ومىتوان گفت هر يك از دو گروه در طغيان وشقاوت ديگرى دخالت وتأثير متقابل دارند . پس نفرين هر يك شامل حال ديگرى است ؛ چنانكه مىفرمايد :
كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا . « 4 » هر گروهى كه وارد دوزخ شود ، گروه مشابه خود را لعنت كند .
« ضعفاً » ، به معنى چند برابر شئ است كه حداقل آن دو برابر است « 5 » وحاصل معنى آنكه نفرينكننده چند برابر عذاب خود را براي مسبب امر درخواست مىكند ؛ زيرا أهل دوزخ به مسأله تسبيب در عمل خير وشر متوجه خواهند بود واين درخواست از قانون مصوب شرع نشأت مىگيرد كه فرمود :
مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً كان له اجرها واجْرُ مَنْ عَمِلَ بِها إلى يوم القيامة وَمَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً كان عليه وِزرها ووِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِها . « 6 »
كسى كه سبب رواج روش نيكى گرديد به اندازه پاداش خير همه عاملين را مستحق است ، وكسى كه وسيله رواج رسم حرامى شد مستحق مقدار گناه همهء مرتكبين آن خواهد بود .
هامش
( 1 ) . التبيان في تفسير القرآن ، ج 8 ، ص 576 ؛ تفسير جوامع الجامع ، ج 3 ، ص 442 .
( 2 ) . التبيان في تفسير القرآن ، ج 8 ، ص 577 ؛ مفاتيح الغيب ، ج 26 ، ص 405 .
( 3 ) . البحر المحيط في التفسير ، ج 9 ، ص 170 ( به نقل از ابن سائب ) .
( 4 ) . سورهء أعراف ، آيهء 38 .
( 5 ) . المصباح المنير ، ص 361 - 362 ( ضعف ) .
( 6 ) . الفصول المختارة ، ص 136 ؛ التبيان في تفسير القرآن ، ج 1 ، ص 187 .