أو هيچ نحوه چيرگى بر گروندگان ندارد .
حل مطلب آنكه اگر مراد از شيطان طغيانگر ونافرمان انسى باشد ، معنى آية روشنتر است تا آنكه مراد شيطان مصطلح باشد ؛ زيرا مىتوان گفت حضرت أيوب در عصر سلطاني جبار وطاغوت واقع بوده كه أهل وفرزندش را به قتل وتبعيد وحبس از وى گرفته ، بدنش هم به وسيلهء فشار روحي دچار امراض گوناگون يا به ضرب وجرح وشكنجه مجروح ومصدوم بوده واين است معناى « نُصبٍ وَعَذابٍ » : يعنى فشار روحي وضربهء بدني .
واگر مراد از شيطان خصوص ديوان نامرئى يا أعم از آنها وانسانهاى طغيانگر باشد ، نسبت دادن امراض بدني وتلف أولاد به شيطان ، بدان معنى است كه وقتي شيطان وطاغوت محيطى را از نظر اعتقاد ، اخلاق وعملهاى زشت آلوده وفاسد كنند ، فحشاء ومنكر را رواج دهند ، تا آنجا كه جامعهء فاسد عذاب الهى را مستحق شوند ، وغضب خداوند به شكل قحطى وغلا وطاعون ووبا همهء محيط را فراگيرد ، وروى قانون علل وأسباب طبيعي وسنت جاريه الهى كه فرموده :
وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَاتُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنكُمْ خَاصَّةً . « 1 » از عذاب وفسادى بترسيد كه هنگام نزولش فقط دامن ظالمان را نخواهد گرفت ؛ بلكه خشك وتر را مىسوزاند . أيوب وخانوادهاش نيز در آن بين گرفتار صدها ناراحتى ومرض وعذاب ومرگ ومير شوند ، قهراً اين فشارها وعذابها از شيطان جنى يا طاغوت انسى خواهد بود كه آنها مسبّب الأسباب شرور وفجور وفساد وهلاكتاند .
نتيجة آنكه أيوب پيامبر تحت تأثير فساد محيط طاغوتى به امراض جسمي ونابود شدن خاندان خود گرفتار بوده ، شكايت به خداوند برده است . پس نسبت آن امر به شيطان نسبت تسبيبي است نه مباشرى .
هامش
( 1 ) . سورهء انفال ، آيهء 25 .