وعمومى دولتي وملى بنا مىكردند وبنيانهاى اساسى در قسمت كشاورزى ، دامدارى ، صنعت وساير أمور مربوط به تمدن كشور را پايهگذارى مىكردند .
2 - غوّاصان وكساني كه مىتوانستند فعاليت زيردريايى وكوششهاى تحت البحري انجام دهند . انسانها به وسيلهء ابزار وأدوات واجنّه از طرقي ديگر كه أنواع حيوانات دريايى مصرف خوراك ودوا واقسام جواهرش مصرف زندگى گردد .
3 - عدهاى ديگر از انس وجن كه آنها را بازداشت وبه زنجير كشيده بود ؛ بدين جهت كه از طغيان وفساد دستبردار نبوده يا مخالف سلطنت حقهء شخص سليمان بودهاند .
حال مقتضى است به دو امر زير توجه شود :
أول آنكه ما برحسب ظاهر آيات اين سوره شيطان را أعم از انسانها واجنه اصطلاحى گرفتيم . ولى از آيات سورهء سبأ چنين استفاده مىشود كه مراد از طوايف سهگانهء شياطين ، خصوص نافرمانها از اجنّهاند ؛ آنجا كه مىفرمايد :
وَمِنَ الْجِنِّ مَن يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَن يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِن مَّحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَّاسِيَاتٍ . « 1 » واز طايفهء جنيان برخى در حضورش به خدمت مىپرداختند . هر كس از آنان از فرمانش تخلف داشت ، ما عذاب آتش شعلهور بر وى مىچشانيديم . آنها براي سليمان هر آنچه وى مىخواست از قبيل كاخهاى مجلل ، ساختمانهاى مرتفع ، امكنهء عبادت ، تمثالها ، ظرفهاى بزرگ طعام مانند : حوضها وديگهاى عظيم كار گذاشته شده در زمين مىساختند .
ظاهر اين است كه مفاد كلمهء « جن » در آيهء فوق با كلمهء « شياطين » در آيهء مورد بحث يكى است . پس اين آية نيز مربوط به اجنه است ؛ لكن بعيد نيست كه شياطين در عموم خود باقي بوده شامل انس وجن هر دو مىشود ودر آيات سبأ صحبت از
هامش
( 1 ) . سورهء سبا ، آيهء 12 و 13 .