در روايات آمده كه : پيش از انسان ، گروهى از طوائف جنّ ونَسناس ، هزارها سال در زمين ، زندگى مىكردند ؛ آنها فساد كردند وخونريزى نمودند ؛ وخداوند ، در همان زمان ، آنان را به فرشتگان نشان داده بود .
وگفته شده كه : خداوند ، چون همهء أوصاف فردى واجتماعي خليفهء موعود را بيان كرد ، كه انسانها داراى اين اخلاقاند ؛ وهمه چيز در اختيار همه كس نيست ونعمتهاى موجود ، جوابگوى نيازها نيست ؛ وتحصيل خواستهها نياز به زحمت دارد ؛ آنها خود ، استفادهء مطلب كردند .
واحتمال مىرود كه : خداوند ، همهء سرنوشت انسان هاى تاريخ را از اوّلين تا آخرين وآمدن پيامبران ومخالفت طاغيان وهمهء صالحان وفاسدان وحوادث آتيهء تلخ وشيرين وجنگها واسارتها وخلقها را بر آنها شرح داد - يا نشان داد - آنها كمىِ عدد صالحان وانبوه جمعيّت بدكاران وقِلّت عملهاى نيك وكثرت گناهان كبيره وقتل وغارتها وفسادها را متوجّه شدند ؛ [ و ] به كارهاى نيك ، توجّه نكردند ؛ چه آن كه آنها در نظرشان طبيعي وطبق قاعده بود وفسادها وقتلها در نظرشان بزرگ نمود وآن سؤال را مطرح كردند .
وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ . [ 30 ]
فرشتگان دوبارهء هدف خداوند از خلقت آدم ونوع انساني ، در مقايسه با خودشان ، چنين فهميدند كه : هدف از اين خلقت ، تسبيح وحمد است ؛ يعنى تنزيه اعتقادي وقولىِ خداوند از عيب ونقص وستايشِ اعتقادي وقولي به كمالات أو . وبدين جهت گفتند كه : ما اين هدف را انجام مىدهيم . ولى اين مطلب ، جزئي از أهداف خلقت انسان است ، والّا علاوة بر استعداد علمي كه بشر دارد ، انجام واجبات وترك محرّمات كه برخلاف هواي نفس وشهوات ومشتهيات است - طاعتها وعبادتهايى است كه از انسانْ ساخته واز فرشتگانْ ساخته نيست .
وقالَ إنّى أعْلَمُ پاسخ اجمالي است با حواله به پاسخ تفصيلي كه نياز به امتحان وعمل مقدّماتى آن دارد .
تفسير مبسوط — صفحة 56
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٥٦