تحقق معلولات دارند بدين طرز كه علل تكويني به عنوان سبب اصطلاحى ومقتضى يا جزئي از مقتضى وارادةاللَّه جزء ديگر آن ، يا به عنوان شرط تحقق يا حداقل به عنوان عدم مانع دخالت دارد ؛ ومعنى عدم مانع در اين تصور آنكه أو گرچه سلسله موجودات را به نحو مرتبط آفريده وزنجيروار هر متأخر را معلول علت متقدم خويش تنظيم نموده كه در جريان توليدي واحداثى خود به اقتضاى طبع بدون وقفه حركت كنند ، لكن اراده ومشيت أو مسلط بر همه حوادث وبالاى سر هر مؤثر واثر ، ومسلط ومسيطر بر همه است كه در صورت اقتضاى سبب را از تأثير بيندازد ، وعليت از علت بستاند ، كما اينكه اين سلطه وقدرت در موارد اعجاز أنبيا وأوصيا ، ودر برخى از مواضع قبولى دعاها ونظاير آن مشهود است .
از سبب سازيش من سودائيم * واز سبب سوزيش سوفسطائيم « 1 »
حال مىگوييم بىترديد فرض أول را نمىتوان پذيرفت ؛ چه آنكه در خود آيات قرآني موارد زيادى است كه حادثه را به علل تكويني خود مىدهد وقانون تأثير وتأثر وعليت را در اجزاى عالم تكوين اثبات وامضا مىكند . علاوة آنكه تجربيات ومشاهدات وادلهء نقلي ديگر نيز شاهد عموم قانون فوق است ؛ چه در معلولات غيرارادى ، وچه در افعال صادر شده از موجود صاحب اراده واختيار . براي تأييد اين مطلب به آيات زير توجه شود :
. . . مِمَّا تُنْبِتُ الأْرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا . « 2 » . . . قُلْ يَتَوَفَّاكُم مَلَكُ الْمَوْتِ . « 3 » . . . تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا . . . . « 4 » كه نسبت روياندن را به زمين وقبض روح را به فرشتگان داده است .
وفرض دوم مردودتر وبىپايهتر از فرض أول وغيرقابل قبول است .
وفرض سوم في الجملة مورد قبول است ؛ زيرا بىترديد أسباب تكويني در به
هامش
( 1 ) . مثنوى معنوي ، دفتر أول ، بخش 24 .
( 2 ) . سورهء بقره ، آيهء 61 .
( 3 ) . سورهء سجده ، آيهء 11 .
( 4 ) . سورهء انعام ، آيهء 61 .