ومسبّب است . أولى از صفات باطني است ؛ چنانچه در اين آية اشاره شده است :
. . . لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنفُسِهِمْ وَعَتَوْ عُتُوّاً كَبِيراً . « 1 »
ودومى از افعال است ، پس در آيهء شريفه اشاره به اين مطلب است كه صفتها وخوهاى باطني ودرونى انساني ، چه فضايل باشد يا رذايل ، تأثير در افعال وكردار خارجي أو دارند . به تعبير ديگر ، ملكات نفس ، همانند كارخانه توليدكنندهء حركات بدني است . مثلا حسد ، حالت درونى انسان است كه أو را وأدار به بدگويى محسود وكوشش عليه أو تا مرحله نابود كردن مال وبالآخرة جان أو مىكند واين صفت عاطفه وترحّم به فرد يا اجتماع است كه صاحبش را بر آن وا مىدارد پيوسته در رفاه حال ملت وجامعه خويش بكوشد وخود را در اين راه در خطر مالي وجانى بيندازد .
در مورد آية نيز كفار را تكبرشان در مقابل پيامبر وبرنامهء أو وأدار به تحزب وصفكشى ومخالفت در سخن وسپس در پيكار نموده است :
بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ ؛ « 2 »
اىْ فِى اسْتِكْبارٍ وَامْتِناعٍ فِى الْقَلْبِ عَنْ قَبُولِ
الْحَقِّ وَمُخالَفَةٍ وَمُشاقَّةٍ فِى الْعَمَلِ بِاثارَةِ نائِرَةِ الْحُرُوبِ .
تفسير آيهء 3
كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ فَنَادَوْا وَّلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ ؛
چه بسيار از طوائف وملل قبل از زمان اينان ، كه ما آنها را نابود كرديم . در آن حين ، نداى پشيمانى آنها بلند شد ؛ ولى وقت گذشته بود .
تفسير :
كلمهء « كَمْ » خبريه است كه دلالت بر تكثير مىكند . « 3 » و « قَرن » به معناى « امّت واجتماعي است كه متقارب هم ودر يك زمان زيست كنند » . وگاهى به صد سال ويا
هامش
( 1 ) . سورهء فرقان ، آيهء 21 .
( 2 ) . سورهء ص ، آيهء 2 .
( 3 ) . الجدول في إعراب القرآن ، ج 23 ، ص 102 .