را در لوح محفوظ ثبت فرمود وآن را به بعضي فرشتگان عظيم خويش تعليم نمود وسپس انسان را آفريد . البتة نزولى كه عرض كرديم ، نزول دفعي ويكبارهاى است .
قرآن كريم به اين نزول به اين گونه اشاره فرموده است :
بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَّجِيدٌ فِى لَوْحٍ مَّحْفُوظٍ . « 1 »
نزول ديگر ، نزول تدريجي است كه خداوند متعال به وسيله جبرئيل آيات قرآن را در طي بيست سال نبوت رسول أكرم صلى الله عليه وآله بر قلب مبارك آن حضرت ، به تدريج در مناسبتهاى مختلف نازل فرموده است . ودر بعضي روايات وارد شده است كه براي نخستين بار قرآن در مكة ، در كوه حرا نازل گرديد واولين سوره نازل شده ، سورهء « علق » وآخرين آن ، سورهء « نصر » است . در اين مرحله از نزول ، كفار به پيامبر خرده مىگرفتند ، چرا قرآن يكباره نازل نشده است . قرآن در اين باره مىفرمايد :
وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذ ؟ لِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا ؛ « 2 » كافرين گفتند : چرا قرآن بر أو ( پيامبر ) يكباره نازل نشده است ؟ واين به خاطر آن است كه قلب تو را محكم داريم ، وآن را تدريجاً بر تو خوانديم .
نزول سوم نزول دفعي بر قلب پيامبر است . قرآن كريم به اين مرحله از نزول در سورهء « قدر » اشاره فرموده است كه تمام قرآن را در شب قدر بر پيامبر نازل فرموده است : « انا أنزلناه في ليلة القدر » . مرحله چهارم نزول ، نزول قرآن از سينه رسول خدا صلى الله عليه وآله به وسيله تلاوت نمودن بر دلهاى مردم است . ومرحله پنجم آن ، نزول از مرحله قلب مردم به مرحله عمل است كه مسلمين آن را از قلب وعقيدة در عمل عينيت بخشيدند . ودستورات قرآن را عملي ساختند . آياتي كه اشاره به نزول قرآن دارد ، گاهى از مادة انزال است وگاهى از مادة تنزيل . راغب در المفردات فرق ميان اين دو را به اين گونه بيان مىنمايد :
والفرق بين الإنزال والتنزيل في وصف القرآن والملائكة ، إنّ التنزيل يختصّ
هامش
( 1 ) . سورهء بروج ، آيهء 21 - 22 .
( 2 ) . سورهء فرقان ، آيهء 32 .