2 . بيداران مُعَذَّب ؛ كساني كه در دنيا پس از اتمام حجّت ، راه كفر وفسق را گرفتهاند .
3 . أرواح در حال سبات ؛ يعنى استراحتِ شبيه خواب ، كه مرگشان نظير خواب رفتن وبعثشان در آخرت همانند بيدارشدن است ؛ چنانچه وارد شده :
« كما تَنامونَ تَموتونَ ، وكما تَسْتَيْقظونَ تُبْعَثونَ » . « 1 »
وآنها از هيچ حادثهاى از حوادث دنيا وبرزخ ، اطّلاعى ندارند .
در كيفيّت زندگى أرواح برزخي ، ابهام واجمال است ؛ وبرخى از حالاتشان براي فكر ما قابل هضم نيست . ممكن است آنها به استقلال ومجرّد از قالب ، زندگى دارند ؛ بنابر آن كه خود ، اجرام نورانىِ شفّاف رقيقاند وقابل تحقّق بدون محلّ . ويا در قالبى شبيه بدن دنيوي حلول كردن ، كه قالب مثالي گويند . وظاهر ادلّه ، اين است كه : آنان از نعمتهاى برزخي ، خوراكىها ، مساكها وروابط همسرى وغيره برخوردارند ؛ وهمهء اينها كيفيّت برزخي ميان دنيا وحياتِ پس از قيامت را دارد .
محلّ سكونت أرواح برزخي ، بر حسب اختلافِ مقامات واعمال ، مختلف است ؛ برخى در محيط مرگشان باقىاند وبرخى به انبوه ساكنانِ گورستانها مىپيوندند وعدّهاى به امكنهء برترى - مانند وادى السلامِ نجف ، يا مدينهء منوّره - برده مىشوند . آنها پيوسته در تزايدند ؛ ولى محيط بر آنها تنگ نمىشود . وآنها مرگ تدريجي ندارند ؛ لكن طبق بيان قرآن مجيد ، در امّتهاى ازمنهء برزخ ودر آستانهء قيام قيامت ، همگى مىميرند ؛ وبراي انتقال به قيامت وارتباط وازدواج با قالبهاى نوساختهء بدن دنيوىشان زنده مىشوند ؛ رَبَّنا أمَتَّنا اثْنَتَيْنِ وَأحْيَيْتَنا اثْنَتَيْنِ . « 2 » علي عليه السلام دربارهء انتقال از دنيا به عالم برزخ مىفرمايد : « اگر راحل از دوستان خدا
هامش
( 1 ) . در مصادر ، اين چنين وارد شده است : « لتموتنّ كما تنامون ، ولتبعثنّ كما تستيقظون » . اعتقادات الإماميّة شيخ صدوق ، ص 64 ؛ روضة الواعظين ، ج 1 ، ص 53 ؛ المناقب ابن شهرآشوب ، ج 1 ، ص 46 ؛ بحار الأنوار ، ج 7 ، ص 47 ، ح 31 .
( 2 ) . غافر ( 40 ) : 11 .