و اما رعيّت
پس بر او واجب است مطابق وظيفه نصيحت بر خدا و كتاب خدا و رسول و امام همواره در اجراى فرامين حكومت اسلامى كوشش نمايد .
هر كجا منكرى و خلاف دين و شريعتى ديد فوراً با لطائف الحيل جلوگيرى نموده و در صورت عدم امكان ، به مقامات صالحه گزارش كند .
اگر از مأمورين دولتى ظلمى و خيانتى مشاهده كرد در دفع آن از راههاى مناسب بكوشد و در صورت عدم امكان ، به مقام بالاتر و به مسؤولين اطلاع دهد .
اگر انحرافى و يا توطئهاى را مشاهده كرد بايد اقدام لازم نموده و به مقامات مسؤول گزارش كند .
و - عريف و نقيب
أ - عريف
يكى ديگر از ادله لزوم داشتن اطلاعات و تحقيقات مسأله تعيين عريف در اسلام است و اينكه رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم و اميرالمؤمنين عليه السلام عريف داشتهاند .
مرحوم علامه در تذكره فرموده است :
ينبغى للإِمام أن يتّخذ الديوان الّذي فيه اسماء القبائل قبيلةً قبيلةً و يكتب عطاياهم و يجعل لكلّ قبيلةٍ عريفاً و يجعل لهم علامةً بينهم و يعقد لهم الويةً لأنّ النبيّ صلى الله عليه و آله و سلم عرّف عام خيبر على كل عشرةٍ عريفاً . . . « 1 »
يعنى : براى امام لازم است دفترى تشكيل دهد كه در آن اسامى هر قبيله و عطايا و حقوق آنان ثبت شود ، همچنين بر اوست كه براى هر قبيله عريفى و براى هر كدام از آنها علامتى در ميان خودشان تعيين نموده و پرچمهايى براى آنها برافرازد ؛ زيرا رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در جنگ خيبر براى هر ده نفر يك كارگزار تعيين فرمود .
ظاهر كلام علامه - رضوان اللَّه عليه - اين است كه حضرت در سال خيبر ، عريف تعيين فرموده است و هرچند كه مرحوم علامه اين احكام را در باب جهاد - در دستور كيفيت مرتب كردن شيوه كار رزمندگان - نوشته است ولى مىرساند كه حضرت در آن
هامش
( 1 ) - تذكره ، ج 1 ، ص 437 ؛ شيخ در مبسوط ، ج 2 ، ص 75 فرموده : و يستجّبُ للامام ان يجعل العسكر قبائل و طوائف و حزباً و يجعل على كل قوم عريفاً عريقاً لقوله تعالى : « وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا » و النبى ( ص ) عرف عام خيبر على كل عشرة عريفاً ؛ منتهى ، ج 2 ، ص 598 ؛ تحرير ، ج 1 ، ص 148 .