درك شود همچون كيفيّات جسميّه ( يعنى كيفيّاتى كه به اجسام اختصاص دارند ) و آنها عبارتند از :
1 - مبصرات ( يعنى اشيائى كه با بصر درك مىشوند ) .
بصر عبارتست از قوّهاى كه در دو رگ تو خالى كه با هم تلاقى كرده و به طرف دو چشم كشيده شدهاند وجود دارد .
مثال مبصرات همچون رنگها و شكلها و اندازهها و حركات و ملحقات به اينها .
شكل عبارتست از هيئتى كه از احاطه يك نهايت يا بيشتر به جسم حاصل مىشود نظير دائره و نصف دائره و مثلث و مربّع و غير اينها .
مقادير ( اندازهها ) جمع مقدار بوده و آن عبارتست از كم متّصل قارّ الذّات همچون خط و سطح .
حركات جمع حركت بوده و آن عبارتست از خروج شيئى تدريجا از قوّه بفعل .
ناگفته نماند اينكه مصنّف مقادير و حركات را از كيفيّات قرار داد ناشى از مسامحه و تساهل مىباشد .
سپس شارح مىگويد :
و ضمير در [ و ما يتّصل بها ] به مذكورات راجع است و مراد از ( ما يتّصل بها ) يعنى ملحقات بامور مذكور اشيائى است از قبيل :
حسن و قبح كه شخص باعتبار خلقت كه عبارتست از مجموع شكل و رنگ به آنها متّصف مىشود و نيز مانند : خنده و گريه كه
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 99
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٩٩