از ضرب دو در دو چهار صورت حاصل مىشود .
در اين چهار صورت ادات يا مذكور بوده و يا محذوف مىباشد ، پس مجموع صور هشتتا مىشود كه از حيث مراتب با هم اختلاف داشته زيرا بعضى در ثبوت وصف براى مشبه اقوى و برخى قوى و پارهاى ديگر ضعيف مىباشند لذا مصنّف مىگويد :
اعلى مراتب تشبيه از نظر قوّت مبالغه در ثبوت وصف براى مشبه باعتبار ذكر اركان تشبيه كلّا يا بعضا . . . الخ .
ضمير در [ اركانه ] به تشبيه و در [ بعضها ] به اركان راجع است و [ باعتبار ] متعلّق است به [ اختلاف ] .
البتّه لفظ [ اختلاف ] در كلام نيست ولى سياق كلام بر آن دلالت دارد .
بنابراين معناى عبارت چنين مىشود :
مراتب تشبيه مختلف است و اين اختلاف باعتبار ذكر اركان و ترك آنها است و دليل بر تعلق [ باعتبار ] به [ اختلاف ] آنست كه مراتب بايد متعدّد و مختلف باشند .
تا بتوان گفت اعلاى اين مراتب كذا و كذا مىباشد .
و بهرصورت اينكه مصنّف اعلى مراتب تشبيه را در عبارت مذكور مقيّد به [ اعتبار ] ذكر اركان و ترك آنها نمود جهتش آنست كه اختلاف مراتب گاهى باعتبار اختلاف مشبهبه مىباشد مانند :
زيد كالاسد ( زيد مانند شير است ) و زيد كالذئب ( زيد مانند گرگ است ) .
كه در ايندو مثال ، مثال اوّلى باعتبار قوّت و زيادى شجاعت در
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 254
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٢٥٤