لم تلق هذا الوجه شمس نهارنا * الّا بوجه ليس فيه حياء
و نيز مانند قول شاعر ديگر .
عزماته مثل النجوم ثواقبا * لو لم يكن للثاقبات افول
و اين تشبيه را تشبيه مشروط خوانند .
شارح گويد :
بگفته مصنّف گاهى در تشبيه قريب و مبتذل تصرّف ميكنند بطورى كه آن را تشبيه غريب و بعيد نموده و بدين ترتيب آن را از ابتذال خارج مىسازند مانند قول ابو الطيّيب متنبّى :
لم تلق هذا الوجه شمس نهارنا * الّا بوجه ليس فيه حياء
يعنى : مواجه و مقابل نميشود خورشيد روز با اين صورت مگر باروئى كه در آن شرم و حياء نيست .
شاهد در اينستكه تشبيه وجه به شمس قريب و مبتذل است منتهى آوردن جمله [ ليس فيه حياء ] كه مشتمل بر دقّت و خفاء مراد است آن را از ابتذال به غرابت برده است .
تنبيه
قول شاعر كه گفته [ لم تلق ] اگر از [ لقيته ] به معناى [ ابصرته ] باشد تشبيه مزبور كنائى و غير صريح مىباشد و اگر از [ لقيته ] به معناى [ قابلته ] و [ عارضته ] باشد پس آن فعلى است كه اخبار از تشبيه مينمايد و تقدير كلام چنين مىشود :
لم تقابله فى الحسن و البهاء الّا بوجه ليس فيه حياء .
يعنى : خورشيد معارضه و مقابله با آن صورت نمىكند مگر با