يا صاحبى تقصيّا نظريكما * تريا وجوه الارض كيف تصوّر
تريا نهارا مشمسا قد شابه * زهر الرّبا فكانّما هو مقمر
شارح گويد :
تشبيه بملاحظه طرفين يعنى مشبّه و مشبّهبه بر چهار قسم است :
الف : تشبيه مفرد بمفرد و آن از سه حال خارج نيست :
1 - آنكه هردو مفرد غير مقيّد باشند مانند تشبيه [ خدّ ] به [ ورد ] .
2 - آنكه هردو مقيّد باشند نظير قول اهل لسان به كسى كه از سعيش نفعى عائد نميشود :
هو كالرّاقم على الماء ( او مانند كسى استكه بر روى آب مىنويسد ) .
در اينمثال مشبّه ساعى بوده منتهى مقيّد است باينكه از سعيش نفعى حاصل نمىشود و مشبّهبه عبارت است از [ الرّاقم ] كه مقيّد شده به اينكه رقم و نوشتن بر روى آب باشد چه آنكه وجه شبه تسويه بين فعل و عدم آن بوده كه اينمعنا موقوف است بر اعتبار و ملاحظه ايندو قيد .
3 - آنكه دو مفرد مختلف باشند يعنى يكى مقيّد و ديگرى غير مقيّد ذكر شوند مثل قول شاعر كه مىگويد : و الشّمس كالمرآة فى كفّ الاشل ( خورشيد مانند آئينهاى است در دست لرزان ) .
مشبهبه در اينمثال يعنى [ مرآة ] مقيّد است به اينكه در دست لرزان باشد بخلاف مشبّه يعنى شمس كه غير مقيّد آمده .
و عكس اينمثال يعنى تشبيه [ المرآة فى كف الاشل ] به [ الشمس ] به اين نحو كه بگوئيم :
المرآة فى كفّ الاشل كالشّمس .