3 - دلالت التزام .
دلالت مطابقه آنست كه تمام لفظ بر تمام موضوعله دلالت كند مانند دلالت لفظ انسان بر حيوان ناطق .
دلالت تضمّن آنست كه لفظ بر جزئى از معنايش دلالت كند و به عبارت ديگر از لفظى كه براى معناى مركّبى وضع شده تنها جزئش اراده شود مانند اراده حيوان از لفظ انسان .
دلالت التزام آنست كه لفظ بر امرى كه از معنايش خارج ولى لازمه آن است دلالت كند و بعبارت ديگر از لفظى كه بر معنائى وضع شده خارج لازمش را اراده نمايند مانند اراده كتابت بالقوّه از لفظ انسان .
دو دلالت اخير يعنى تضمّن و التزام را بنام دلالت عقليّه خوانند .
امّا تسميه دلالت تضمّن به عقليّه از اينجهت است كه وقتى كلّ تحقّق يابد به حكم عقل جزء نيز متحقّق است پس حاكم بتحقّق دلالت تضمن عقل مىباشد .
و امّا تسميه دلالت التزام به عقليّه ، جهتش آنست كه وقتى ملزوم محقّق بود لازم نيز به حكم عقل تحقّق دارد لاجرم اينقسم از دلالت را صحيح است از اقسام دلالت عقليّه قرار دهيم .
ناگفته نماند كه ارباب منطق هرسه قسم را دلالت وضعيّه خوانده و وجه آن اينستكه وضع در حصول آنها دخيل مىباشد و آنچه در مقابل دلالت وضعيّه و طبعيّه است را دلالت عقليّه دانند همچون دلالت دود بر آتش .
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 18
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٨