شرح فارسى
توضيح
حاصل آنچه مصنّف و شارح در اينمقام آوردهاند شرح سه نكته بوده كه ذيلا توضيح داده مىشود :
1 - گاهى دو امر متضاد را به يكديگر تشبيه مىكنند و وجه شبه را نفس تضاد قرار مىدهند چه آنكه متضادّين در اينمعنا با يكديگر مشترك هستند يعنى ميتوان نسبت به هريك گفت :
هذا ضد لذاك .
2 - كيفيّت اين تشبيه چنين است :
تضادّ بين طرفين را بمنزله تناسب قرار داده آنگاه به منظور استهزاء يا به جهت تمليح و نمكين شدن سخن به تشبيه مزبور مبادرت ميگردد چنانچه به كسى كه ترسو است مىگويند فلانى همچون شير مىباشد .
يا بآدم بخيل و تنگنظر مىگويند :
او مانند حاتم طائى است .
3 - برخى توهّم كردهاند كه در ايندو مثال وجه شبه نفس تضاد بوده و به همين اعتبار متضادّين بهم تشبيه ميشوند نه آنكه تضاد را ابتداء بمنزله تناسب قرار داده و سپس به تشبيه مبادرت شود ولى اين توهّم صحيح نيست زيرا در تشبيه تضاد يا بايد كلام مليح و نمكين بوده و يا بواسطهاش استهزاء و سخّريه حاصل شود و پرواضح است اگر نفس تضاد را وجه شبه قرار دهيم نه ملاحت و ظرافتى در كلام حاصل شده و نه استهزاء و سخّريهاى صورت ميگيرد درحاليكه پس از تنزيل تضاد بمنزله تناسب و مبادرت به تشبيه يكى از دو امر مزبور
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 162
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٦٢