و حال آنكه حيوان حاضر است پس نديدن من يا بخاطر پوششى استكه هدهد را مستور كرده يا غير اين سبب عدم رؤيت مىباشد .
و پس از اندك زمانى براى جنابش ظاهر و آشكار شد كه هدهد غائب است از اينرو حضرت از سخن اول روى گردانده و فرمود : أهو غائب ( آيا هدهد غائب است ) .
گويا سليمان عليه السلام از صحت امرى كه برايش آشكار و ظاهر شده بوده مىپرسيد .
و اين كلام زمخشرى در تفسير دلالت دارد براينكه استفهام در آيه حقيقى بوده و به معناى خودش مىباشد نه آنكه از آن تعجب مقصود است .
و پس از آن در شرح [ الم أدّب فلانا ] مىگويد :
وقتى مخاطب به وعيد آگاه باشد يعنى بداند كه شما فلانى را تأديب كردهايد كه در اين فرض معناى وعيد و تفهيم را از استفهام فهميده و هرگز آن را بر سئوال حمل نمىكند .
و در معناى [ تقرير ] مىگويد :
مقصود از [ تقرير ] حمل نمودن مخاطب است بر اقرار به آنچه ميداند و ملجأ نمودن وى مىباشد و شرط آن اينست كه مقرر به پهلوى همزه استفهاميه قرار بگيرد چنانچه در استفهام حقيقى گذشت و گفتيم مسئول عنه مىبايد پس از همزه واقع شود مانند : أضربت زيدا ( آيا زيد را زدى ) كه اين عبارت شاهد است براى تقرير بفعل يعنى متكلم مىخواهد از مخاطب راجع به صدور فعل اقرار بگيرد .
و مانند : أانت ضربت ( آيا تو زدهاى ) كه اين عبارت شاهد است براى تقرير و گرفتن اقرار بفاعل فعل و مثل : أزيدا ضربت ( آيا زيد را
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 384
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٣٨٤