الجوهر اذا وجد ، وجد لا فى الموضوع .
در مقابل عرض كه در تفسيرش گفته شده :
العرض اذا وجد ، وجد فى الموضوع .
قوله : و لا من قبيل الاسود و الابيض : اين عبارت اشاره است به جواب از سئوال مقدر و توضيح آن چنين است :
سؤال
مصنف ابيض و اسود را به اعتبار اينكه مشتمل بر دو وصف متضاد يعنى [ بياض ] و [ سواد ] هستند از قبيل متضادين قرار داد پس چرا [ سماء ] و [ ارض ] را نيز به همين اعتبار در زمره متضادين نشمرد چه آنكه سماء نيز بملاحظه اينكه در غايت ارتفاع است با ارض كه در غايت انحطاط قرار گرفته متضاد محسوب مىشود .
جواب
جهت آنكه مصنف [ سماء ] و [ ارض ] را از قبيل [ اسود ] و [ ابيض ] قرار نداد اينست كه :
دو وصف متضاد در [ اسود ] و [ ابيض ] جزء مفهوم آن دو مىباشند زيرا اسود يعنى ذاتى كه وصف سواد بر آن ثابت است و ابيض يعنى شيئى كه وصف بياض دارد بخلاف سماء و ارض چه آنكه ارتفاع و انحطاط در مفهوم ايندو داخل نبوده بلكه لازمه آن دو است .
قوله : فاشبها المتضادين : ضمير تثنيه در [ اشبها ] به اوّل و ثانى راجع است .
قوله : باعتبار اشتمالهما : يعنى اشتمال اوّل و ثانى .
قوله : اكثر من مخالفة الثانى له : ضمير در [ له ] به اوّل راجع است .
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 550
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٥٥٠