شرح فارسى :
توضيح
رأى جاحظ
جاحظا كه شاگرد نظام و يكى از شيوخ معتزله است درباره صدق و كذب چنين مىگويد :
صدق : عبارتست از مطابق بودن خبر هم با واقع و هم با اعتقاد .
كذب : عبارتست از مطابق نبودن خبر با واقع با اعتقاد عدم مطابقيّت .
و لازمه اينرأى اثبات واسطه مىشود و آن چهار خبر است :
1 - مطابق بودن خبر با واقع در صورتى كه مخبر اعتقاد عدم مطابقت داشته باشد .
2 - مطابق بودن خبر با واقع بدون اعتقاد در مخبر .
3 - مطابق نبودن خبر با واقع در صورتى كه مخبر اعتقاد مطابقت را داشته باشد .
4 - مطابق نبودن خبر با واقع بدون اعتقاد در مخبر .
قوله : مطابقته للواقع : ضمير در [ مطابقته ] بخبر راجعست .
قوله : مع الاعتقاد بانّه مطابق : ضمير در [ بانّه ] بخبر عائد است .
قوله : مع اعتقاد انّه غير مطابق : ضمير در [ انّه ] بخبر راجع است .
قوله : و هو اربعة الخ : ضمير [ هو ] به غير هذين القسمين راجعست .