به [ هو ] معطوف مىباشد چنانچه صاحب مفتاح در كتاب مزبور حدّ اعجاز را به همين بيان تقرير نموده .
بعضى از شارحين ايضاح عبارت را طور ديگر تقدير نموده و گفتهاند :
كلمه [ و ما يقرب منه ] به [ حدّ الاعجاز ] معطوف بوده و ضمير در [ منه ] به [ حدّ الاعجاز ] راجعست و معناى عبارت چنين است :
طرف اعلاى بلاغت حدّ اعجاز و مرتبه نزديك به اين حدّ است .
شارح مىگويد : اين معنى صحيح نيست زيرا مرتبه قريب به حدّ اعجاز از طرف اعلى محسوب نمىشود زيرا طرف اعلى حدّ اعجاز است و بديهى است مرتبه نزديك باعجاز غير از آن مىباشد پس با طرف اعلى نيز مغايرت دارد .
و اما طرف اسفل : آنست كه اگر كلام از آن مرتبه انحطاط پيدا كند اگرچه بحسب قواعد نحوى و صرفى بىاشكال باشد ولى معذلك از نظر علماى بلاغت حكم اصوات حيوانات را پيدا مىكند به اين معنا همانطوريكه آواز حيوانات مشتمل بر لطائف و دقائق و خواص زائده بر اصل مقصود نيست بلكه تنها معنا از آن استفاده مىشود نظير تكلّم طوطى با انسان عينا اين كلام آدمى نيز چنين مىگردد .
قوله : و هو ان يرتقى الكلام : ضمير [ هو ] به حدّ اعجاز راجع است .
قوله : عن طوق البشر : مقصود از [ طوق ] طاقت و قدرت است .
قوله : و يعجزهم عن معارضته : ضمير فاعلى در [ يعجزهم ]
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 153
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٥٣