سهگانهاى استكه واجب النّصب است و آن دو مورد ديگر عبارتند از :
1 - مستثناى تام موجب مانند : جاء القوم الّا زيدا .
2 - مستثناى منقطع نظير : جاء القوم الّا حمارا .
كلام قيل و جواب از آن
بعضى در مقام انتقاد به تعريفى كه مصنف براى فصاحت در كلام نمود گفتهاند ذكر تعقيد زائد و چندان حاجتى به آن نيست زيرا خلوّ از ضعف تأليف باعث خلوّ از تعقيد نيز هست چه آنكه تعقيد لفظى ناشى از ضعف تأليف است .
شارح در جواب مىگويد : چنين نيست زيرا ممكن است اجتماع چند امر در عبارتى باعث صعوبت فهم معنا شده و كلام را معقّد نمايند ولى در عين حال هركدام از اين امور به تنهائى بر طبق قانون نحوى بوده و ضعف تأليف نداشته باشند پس اينطور نيست كه تعقيد لفظى ناشى از ضعف تأليف باشد .
نقدى ديگر و جواب از آن
بعضى ديگر گفتهاند در بيت فرزدق براى تقرير تعقيد و علّت حصول آن لازم نيست يكى از اسبابش را تقديم مستثنى بر مستثنىمنه بدانيم بلكه اساسا اين امر را علّت و سبب تعقيد قرار دادن صحيح نيست چون امر جائزى مىباشد .
شارح در جواب مىگويد : اگرچه چنين است ولى اين امر خود در تحقّق زيادى تعقيد سهمى داشته بنابراين از مقتضيات