و امّا فرق آن با الف و لام عهد ذهنى : اگرچه مشار اليه در هر دو بحسب ظاهر فرد مىباشد ولى در واقع مشار اليه الف و لام عهد ذهنى ماهيّت به ملاحظه وجودش در ضمن فرد بوده درحالىكه در الف و لام عهد خارجى بتاتا ماهيّت مورد اشاره و ملاحظه نيست بلكه همانطورىكه گفتيم صرفا فرد معيّن و مشخّص خارجى مورد اشاره مىباشد .
و امّا فرق آن با الف و لام استغراق : اينست كه در الف و لام استغراق به وسيله الف و لام به ماهيّت موجود در ضمن تمام افراد اشاره مىشود ولى در عهد خارجى همانطورىكه گفته شد مشار اليه صرفا فرد معيّن در خارج است .
و امّا فرق الف و لام جنس با عهد ذهنى : همانطورىكه گفته شد الف و لام جنس صرفا به حقيقت و ماهيّت من حيث هى هى اشاره دارد بدون لحاظ افراد ولى در عهد ذهنى مشار اليه اگرچه حقيقت و ماهيّت است امّا به ملاحظه وجودش در ضمن بعضى از افراد مورد اشاره قرار مىگيرد .
و امّا فرق الف و لام جنس با استغراق : اينست كه در استغراق حقيقت موجوده در ضمن تمام افراد مورد اشاره است درحالىكه الف و لام جنس با قطعنظر از وجودش در ضمن افراد مشار اليه قرار مىگيرد .
و امّا فرق الف و لام عهد ذهنى با استغراق : اينست كه در هر دو مشار اليه حقيقت و ماهيّت موجوده در ضمن فرد است با اين تفاوت كه در عهد ذهنى ماهيّت موجود در ضمن بعضى از افراد مورد اشاره است و در استغراق ماهيّت حاصل در ضمن تمام افراد مشار اليه مىباشد .
با توجّه به اين مقدّمه اكنون بشرح جواب از استدلال پنجم مىپردازيم .
مرحوم مصنّف مىفرماين :
استدلال پنجم نيز از محلّ بحث خارج بوده و مثبت مدّعاى مستدلّ نيست زيرا هيچيك از « الماء » و « الخبز » در دو مثالى كه گذشت عامّ نيستند تا به واسطه اطلاقشان بر يك فرد خارجى از قبيل تخصيص عامّ تا ابقاء يك فرد
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 779
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٧٧٩