مقاله مرحوم تنكابنى در ايضاح الفرائد
مرحوم تنكانبى در ايضاح الفرائد مىفرمايد :
فرض اوّل ( شك فى تحقّقه ) در صورتى است كه در وجود مقيّد شك بوده و فرض دوّم ( كون المتحقّق من افراده ) آنجايى است كه مقيّديّت موجود مشكوك باشد و به هرصورت هردو فرض در جايى هستند كه شك و شبهه حكميّه بوده و در عين حال از موارد شبهه مفهوميّه محسوب شود .
و وجه شبهه مفهوميّه بودنش آنست كه بمفهوم مقيّد آنطور احاطه نيست كه جميع افرادش معلوم و محرز باشند بلكه همچون اغلب مفاهيم عرفيّه ديگر مردّد بين اقل و اكثر است .
مثلا « آب » از مفاهيم بسيار واضح عرفى است ولى معذلك در برخى موارد مشكوك و مشتبه است نظير سيل غليظ و گلابى كه طعم و بويش زائل شده باشد چه آنكه اهل عرف بملاحظه عدم احاطهاشان بمفهوم آن در اين مصاديق شك مىنمايند .
سپس فرموده :
اينكه عبارت متن را بر شبهه حكميّه حمل نموديم با اينكه اصل برائت در فرضى كه شبهه موضوعيّه نيز باشد جارى مىگردد جهتش آنست كه مصود بيان موردى است كه در آن اصل برائت جارى شده و احتمال ديگر نيز كه تمسّك باطلاق باشد در آن داده مىشود و پرواضح است كه تمسك باطلاق صرفا در شبهات حكميه بوده نه موضوعيّه .
قوله : كما فى المقام : مرحوم تنكابنى فرموده :
ظاهرا اين عبارت راجعست به « لكن شكّ فى تحققه » زيرا مقصود اجراء اصل برائت است در مقامى كه شك در تحقق ابتلاء و عدم آن باشد يعنى شك در اصل وجود