ايشان ممكن نيست و استدلال عمل شاقّى براى ايشان مىباشد سزاوار نيست آنها را نسبت به اصول جاهل تلقّى نمائيم ، زيرا ايراد حجج و اقامه براهين و تمكّن از مناظره خود صنعتى است كه حصول معرفت وابسته به آن نمىباشد چنانچه درباره اصحاب جمله نيز عقيده ما چنين است و احدى نمىتواند بگويد : ايشان از اصحاب جمله نبوده و با آنها فرق دارند ، زيرا ايشان مشى و مسلكشان چنين است كه وقتى راجع به توحيد يا عدل يا صفات ائمّه طاهرين عليهم السّلام يا صحّت نبوّت مورد سؤال واقع مىشوند مىگويند روايت اينطور بما رسيده و در مطالب ياد شده بطور كلّى متمسّك بنقل اخبار مىشوند بدون اينكه كوچكترين دليل عقلى در دست داشته باشند درحالىكه رويه اصحاب جمله اينطور نيست چه آنكه ايشان بدليل غير نقلى استدلال مىكنند ولى قدرت آن را ندارند كه بطور تفصيل و مشروح در اين وادى وارد شوند .
وجه اينكه اين مقاله را درباره ايشان نمىتوان تقرير نمود اينست كه :
هيچ امتناع و استحالهاى ندارد كه افراد مورد صحبت از همان اصحاب جمله بوده و براى آنها معرفت به حق تعالى و ساير مطالب حقّه پيدا شده منتهى در مقام ايراد دليل و اقامه برهان چون عاجز هستند آن را به طريقى كه سهل و آسان بوده حواله داده و از آن راه وارد مىشوند .
و لازم نيست كه بدانند اين نحو از استدلال صحيح نيست مگر پس از حصول معرفت به بارى تعالى بلكه واجب فقط همين است كه بمعارف و معتقدات صحيح آگاه و عالم باشند كه اجمالا عالم مىباشند چنانچه تقرير آن گذشت .
پس خطائى كه ايشان مرتكب آن هستند سبب آن نمىشود كه حكم به تكفير و گمراه بودن ايشان بتوان نمود .
شرح مقصود قوله : و ان كان مخطئا فى الاصل : مقصود از « اصل » استدلال و اقامه برهان است .
قوله : و العامة : يعنى و عامّة النّاس .
قوله : ليس يقف حصول المعرفة على حصولها : ضمير در « حصولها » به صناعت
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 804
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٨٠٤