نمىشود كه فعل صادر از او را حرام شرعى بدانيم و قبح فاعلى در افادهء اين معنا كافى نمىباشد ، زيرا استحقاق وى نسبت به مذمّت بلكه وقوع ملامت و سرزنش كه عقلاء وى را مورد آن قرار مىدهند بر امرى است كه فعل صادر از وى كاشف از آن است يعنى شقاوت درونى و سوء سريرهاى كه دارد و قطعا اين باعث نمىشود بر فعلش نيز استحقاق عقاب و عتاب پيدا كند و بديهى است كه حكم عقل به استحقاق مذمّت زمانى با استحقاق عقاب تلازم و تقارن دارد كه به فعل تعلّق گيرد نه بفاعل .
شرح مقصود
قوله : فى هذا الفعل الغير المنهى عنه واقعا : مثلا خوردن آب كه شارب اعتقاد دارد آن خمر است و به قصد شرب خمر آن را مىنوشد .
قوله : مبغوضا للمولى الخ : كلمه « مبغوضا » منصوب است چون خبر « كون هذا الفعل » مىباشد .
قوله : لا فى انّ هذا الفعل المنهى عنه الخ : حاصل مقصود مصنّف ( ره ) اينست كه :
در اينجا دو باب جداگانه و مستقلّ مىباشد :
1 - باب قبح فعلى .
2 - باب قبح فاعلى .
مقصود از قبح فعلى آنست كه فعل صادر از شخص به ملاحظه آنكه داراى مفسده واقعى است قبيح بوده فلذا شرع نيز آن را تحريم نموده است اعمّ از اينكه از شخص شقى صادر شود يا سعيد .
و مراد از قبح فاعلى آنست كه شخص داراى صفت رذيله و سريره خبيث و باطنى كثيف باشد كه بواسطهء آن پيوسته در مقام بىصفائى با مولا و ولىّنعمت خويش باشد و پيوسته در ذهنش خيال سركشى با مولا را داشته و نقشهء طغيان را طرّاحى مىكند و لو اينكه فعلى از او صادر نشود .
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 72
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٧٢