تحرير و شرح مقاله مرحوم محقّق حكيم
مرحوم محقّق حكيم در حقائق مىفرماين :
محتملات كشف سه تا مىباشد :
الف : آنكه مستكشف نصب طريقى است كه بنفسه و اصل مىباشد يعنى مقدّمات موجب حصول علم به طريقيّت شىء بعينه مىباشند .
ب : آنكه مستكشف نصب طريق و اصل بوده و لو وصولش بطريق طريق باشد به اين معنا كه طريقيّت آن را بتوسّط قيام طريق برآن كشف نموده باشيم .
ج : آنكه مستكشف نصب طريق بوده اگرچه بنفسه و اصل نبوده يا به واسطه قيام طريقى طريقيّتش را كشف نكرده باشيم سخن در لازم احتمال اوّل از حيث سبب يا مورد و يا مرتبه آنست كه بگوئيم :
اگر بين اسباب يا موارد يا مراتب قدر متيقّنى كه وافى بوده بهطورى كه اجراء مقدّمات انسداد در غير آن ممكن نيست وجود داشته باشد مىبايد به همان مقدار اكتفاء كرده و به حجّيّت آن و عدم حجّيّت غيرش حكم نمود امّا حكم به حجّيّت آن بخاطر آنست كه فرض نموديم حجّيّتش متيقّن مىباشد .
و امّا عدم حجّيّت ما سواى آن بخاطر آنست كه موجبى براى استكشاف آن در بين نيست و در اين حكم بين آنكه بعضى از ظنون داراى مزيّتى بوده يا فاقد آن باشند فرقى وجود ندارد .
و امّا بحسب مرتبه : بايد بگوئيم :
در آن اهمال است زيرا احتمال دارد كه خصوص ظنّ اطمينانى حجّت باشد مشروط به اينكه مقدار آن به قدر وافى و كافى باشد كه در اين صورت مىبايد به همان اكتفاء شود .
قوله : بل يستكشف حينئذ : يعنى حين نقول بكون النّتيجة هو نصب