جواب
بعيد نيست بگوئيم اطراف علم اجمالى و موارد محتمل كه اراده خلاف ظاهر در آنها داده مىشود بهطورى هستند كه غالبا بعد از فحص و گردش اگر از آنها اراده خلاف ظاهر شده باشد معلوم شده و بر آنها اطّلاع حاصل مىگردد بهطورى كه اگر بعد از فحص از دست يافتن به آنها مأيوس شديم كشف مىشود كه ظواهر به ظاهرشان باقى بوده و از آنها خلافشان اراده نگرديده و به عبارت ديگر :
علم اجمالى حاصل ، نسبت بمطلق مخالف ظاهر نبوده بلكه متعلّقش مخالفاتى است كه اگر از آنها فحص شود بدست مىآيند و مثل چنين علم اجمالى پيش از فحص حاصل است ولى بعد از آن در صورتى كه بر خلاف ظاهر اطّلاع حاصل گردد مورد بدست آمده از مصاديق معلوم بالاجمال بوده و در فرضى كه اطّلاعى بدست نيايد ظاهرى كه احتمال خلاف ظهور در آن داده مىشد بعلم تفصيلى از اطراف شبهه و احتمال خارج شده و بدين ترتيب هيچ مانعى در آن از عمل باصالة الظهور وجود ندارد .
تحرير و شرح
قوله : فيما اذا لم ينحل : يعنى لم ينحل العلم الاجمالى الى العلم التفصيلى و الشّكّ البدوى .
قوله : مع انّ دعوى اختصاص اطرافه : يعنى اطراف علم اجمالى .
قوله : عمّا يخالفه : ضمير منصوبى در « يخالفه » به ظاهر راجع است .
متن : و امّا الخامسة فيمنع كون حمل الظّاهر على ظاهره من التّفسير ، فانّه كشف القناع و